linkedin facebook linkedin facebook nod32

Microsoft word 2013 dasturi menyu bo’limlari

Muallif: Mengliyev Sh.

Qo`shilgan sana: 2014-03-06

Microsoft word 2013  dasturi  menyu bo’limlari

Muharrir (lotin tilida-tartibga keltirilgan)-kompyuter ob’ektlari (matn,jadval,grafik, dastur) bilan ishlashni amalga oshiruvchi dasturiy ta’minot tizimidir.
Matnli hujjat tayyorlaydigan dasturiy guruhni asosan ikkiga ajratish mumkin. Matn muharriri va matn protsessori.
Matn muharriri deb asosan matnli fayllarni formatlash elementlarini ishlatmasdan tayyorlaydigan dasturga aytiladi. Formatlash elementlari deganda matn qismlarini har xil shriftlar bilan ajratib ko’rsatilmaganligi tushuniladi.
Bunday muharrirlar asosan kompyuter dasturlari matnini yaratishda ishlatiladi.
Matn protsessori matnni formatlash, hujjatga grafika va boshqa ob’ektlar joylashtirish imkonini beradigan dasturlardir. Bunday turdagi muharrirlarga
Word matn muharririni keltirish  mumkin. 
Microsoft Word – MS Office paketi tarkibiga kiruvchi universal matn muharriri bo’lib, unda matnlarni kiritish, ular bilan ishlash uchun qulay imkoniyatlar yaratib berilgan. Bu matn muharririda o’zidan oldingi matn muharrirlarida yaratilgan matnlarni import qilish imkoni berilishi bilan bir qatorda o’zida yaratilgan mantlarni MS Office dasturiy mahsulotining boshqa muharrirlariga, Web sahifa ko’rinishida va boshqa ko’rinishlarda eksport qilish imkoni mavjud.
Matnlarni tayyorlashda qulayliklari juda katta bo’lgan zamonaviy dasturlardan biri - Microsoft Wordda tayyorlanadigan matnda rasm, formula, grafiklar, ovoz yozilgan fayllar, video-klipplarni joylashtirish imkoni mavjud.
Word  2013 dasturi ishga tushgach ekranda ishchi soha hosil bo’ladi.

Microsoft Word  2013 Menyu  satri quyida aks ettirilgan.  

Microsoft Word 2003 dasturi menyu bo’limi:

Microsoft Word 2007 dasturi menyu bo’limi:

Microsoft Word 2010 dasturi menyu bo’limi:

 

Microsoft Word  2013 Asosiy menyu qatoriga quyidagilar kiradi:
Fayl, Glavna, Vstavka, Dizayn, Razmetka Stronisiy, Vid, Vstavka, Ss’lki, RaSs’lki,  Ritsenzirovaniye
Fayl menyusida hujjat bilan ishlash buyruqlari mujassamlashgan bo’lib ular orqali hujjat yaratish, saqlangan hujjatni ochish , joriy hujjatni yopish , hujjatni saqlash, boshqa nom bilan saqlash , Internet sahifasi shaklida saqlash , hujjatlarni mazmuni bo’yicha qidirish , bir faylning o’zida bir nechta hujjatni (o’zgartirish kiritilish vaqtiga ko’ra) saqlash va ochish, Internetda hujjatning qanday ko’rinishini ko’rib o’tish, hujjatni (qog’oz turini, hoshiyani) o’zgartirish, printerdan chop etishdan oldin ko’rish , chop etish, boshqa dasturlarga (electron pochtaga ) hujjatni yuborish, hujjat haqida ma’lumot olish, oldin ochilgan hujjatlarni ro’yxati va dasturdan chiqish  kabi menyu punktlari bor.  Windows 8  OT da  fayl  bo’limi  boshqa  operatsion  sistemalardan  farqli  ravishda  quydagicha  bo’ladi.
Microsoft  Word   2013 dasturida   oldingi  dasturlardan  farqli  ravishda  pravka   bo’limi  mavjud  emas.
Glavnaя  menyusda  Word  dasturida  bajariladigan  asosiy  amallar  ketma-ketligi  joylashgan  bo’lib,   bu  menyuga  foydalanuvchi  eng  ko’p  murojaat  qiladi.

Glavnaя menyu  yordamida foydalanuvchi  matndan  nusha  olish,  nushalangan  matnni  xosil  qilish,   belgilangan  joyni  kesish,  yozuv  shriftini  o’zgartirish,  ungs  ang  berish, matinni   quyuq  rangda   yozish ,  qo’lyozma  shaklida  yozish,  ostiga  chizib  yozish,  satirlar   orasidagi  masofani  tanlash,  va  malum  matinga   joylashuv  o’zgarishlarini  kiritish  mumkin.

Vid menyusidan hujjatni ko’rinishini, jumladan oddiy ko’rinishda, web shaklda, sahifa shaklida, bo’limlarni ko’rish va tahrirlash shaklida , instrumentlar panelidan panellarni (Standartnaya) tanlash,  chizg’IchnI xosil qilish yoki berkitish (Lineyka), hujjatni sxematik shaklda ko’rish, hujjat kolontitullarini tahrirlash, hujjatni butun ekran bo’yicha tahrirlash, hujjatni masshtablash kabi punktlar mavjud.

Vstavkamenyusidan hujjatga ob’ektlarni yoki sahifalarni qo’yish,  hujjatni betlash, joriy vaqt va kunni qo’yish, avto matn, klaviaturada yo’q belgilarni, mundarija va ko’rsatkichlarni, rasmlarni, diagrammalarni, yozuvli ramka, matnli faylni, boshqa dasturlardagi fayllarni yaratish yoki qo’yish punktlaridan foydalanish mumkin.

Tablitsa menyusi jadvallar bilan ishlash uchun mo’ljallangan bo’lib, bulardan jadvalni chizish, jadval, ustun va satrlarni qo’yish, yoki aksincha o’chirish  va ajratish, kataklarni birlashtirish yoki bo’lish, jadval chetlarini avtotekislash, matnni jadvalga yoki aksincha jadvalni matnga aylantirish, jadvaldagi ma’lumotlarni saralash, formulalar ishlatish, jadval xususiyatlarini o’zgartirish  singari vazifalar mujassamlashgan.

Razmetka stranits   menyusida   joriy  ishlanayotgan hujjatga   o’zgartirishlar  kiritish  mumkin.
Bular quyidagilar:  varaqning  farmatini “ориентация” bo’limi yordamida  albomnaya  holatiga  o’tkazish  yoki  aksincha,  knijnaya   holatini  tanlash, matinni  kolonkalarga  ajratish,  varaqlar  orasidagi  masofani tanlash  va  o’zgartirish,   matnni interval  va  hoshiya  bilan jihozlash mumkin.

Dizayn  matnning  dizaynini  unga  turli o’zgartirishlar  kiritishni,  joriy  holatini   va   unga  turli  qo’shimcha  eskizni   kiritish  va  matinni  turli  shrift va   ranglarda  tasvirlash  imkonini  beradi.   Bu  menyu  yordamida  foydalanuvchi  yaratadigan  xujjatni   chiroyli  va  ko’rkam   qilish  imkoniyatiga  ega.

Ko’rinib turibdiki, har bir menyu ma’lum vazifani o’zida mujassamlashtirgan.

10822 marta o`qildi.

Foydalanuvchi ismi: Ali
Qo`shilgan sana: 2014-06-11

Markaziy bank o’zi ham kardinal o’zgardi. Uning huquqiy maqomi, maqsadlari va vazifalari o’zgardi. Agar Sovet Ittifoqi davrida O’zbekiston Respublikasi Markaziy banki rejaviy, iqtisodda ikkinchi darajali element hisoblangan bo’lsa, mustaqillikka erishilgandan so’ng iqtisodiy islohotlarda Markaziy bank asosiy o’rinni egalladi. Islohotlarga davlat tomonidan Rahbarlik qilish tamoyili O’zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan taklif qilingan va jamiyatda islohotlarni o’tkazish paytida qo’llanadigan beshta tamoyildan biridir. Shu tamoyildan kelib chqiib, Markaziy bank moliya sohasida o’tkazilayogan islohotlarga Rahbarlik qiladi, boshqa sohalarda o’tkazilayotgan islohotlarda faol qatnashadi. Islohotlarni o’tkazish paytida o’z ma’muriy vakolatlari qatorida O’zbekiston Respublikasi Markaziy banki bozor instrumentlaridan ham foydalanadi. Bu uning ochiq bozordagi operastiyalari(masalan, davlat qimmatli qog’ozlarini oldi - sotdi operastiyalari), qayta moliyalash foizlari (bu foizlar tijorat banklar olgan kreditlari uchun to’lanadigan foizlardir), tijorat banklari uchun o’rnatilgan majburiy rezerv talablari (tijorat banklar uchinchi shaxslardan qabul qilingan mablag’larini O’zbekiston Respublikasi Markaziy banki tomonidan o’rnatilagn foizda O’zbekiston Respublikasi Markaziy banki o’tkazish Majburiyatlari)ning miqdorini tartibga solish bo’yicha choralardir. Tashqi aloqalar rivojlanishi va dunyo iqtisodiga har tomonlama integrastiyalashga yo’naltirilgan davlat siyosatini amalga oshiradigan valyuta operastiyalarini va xalqaro hisob - kitoblarni birdan ko’payib ketishiga olib keldi. «Markaziy bank to’g’risida»gi Qonunning 40 - moddasi va «Valyutani tartibga solish to’g’risida»gi Qonun me’yorlariga binoan O’zbekiston Respublikasi Markaziy banki valyutani tartibga soluvchi va valyuta nazoratining asosiy organi hisoblanadi va tashqi aloqalarni tartibga solish bo’yicha faoliyatini yanada faollashtirdi. Markaziy bankni tuzilmasi ham ancha o’zgardi. Valyutani tartibga solish, bank nazoratini amalga oshirish, qimmatli qog’ozlar bozorini tartibga solish bo’yicha tuzilmalar tashkil qildi. O’zbekiston Respublikasi Markaziy banki xodimlarini tayyorlash va qayta tayyorlash bo’yicha choralar doimo amalga oshirilmoqda. Agar bank islohotlarining birinchi bosqichini miqdoriy islohotlar bosqichi deb ataydigan bo’lsak, 1995 - 1996 - yillarda boshlangan islohotlarning ikkinchi bosqichida asosiy e’tibor islohotlarning sifatiga ajratilgan. Bank islohotlarining ikkinchi bosqichi ikkita bank qonunlari «Markaziy bank to’g’risida»gi Qonun va «Banklar va bank faoliyati to’g’risida»gi Qonunning yangi taxririda qabul qilinishi bilan boshlandi. Bu ikki qonun bank faoliyatini huquqiy tartibga solish bo’yicha dunyo tajribasini o’rganib chiqilgandan so’ng xalqaro moliyaviy tashkilotlarning etakchi mutaxassislari ishtirokida qabul qilingan. Bank islohotlarining ikkinchi bosqichi tadbirlari asosan bank xizmatlarining sifatini xalqaro standartlargacha oshirish dunyo to’lov munosabatlariga integrastiya qilishga imkoniyat yaratib beradigan to’lov tizimiga o’tish, bank sohasiga chet el investistiyalarini jalb etishga yo’naltirilgan. Tijorat banklarining qimmatli qog’ozlar bozorida, valyuta bozorida faoliyatlari rivojlanmoqda, banklar bank operastiyalarini yangi turlarini - lizing, faktoring, seyflar va maxsus xonalarni ijaraga berish kabi operastiyalarni o’zlashtirmoqdalar. Etakchi dunyo banklarining O’zbekiston iqtisodiyotiga bo’lgan qiziqishlari oshmoqda. Ulardan bir kanchasi O’zbekistonda o’z vakolatxonalari va sho’ba banklarini ochdilar. O’zbekiston hududida qo’shma banklar tashkil qilinmoqda. Bank tizimini axborot, ilmiy va xodimlar bilan ta’minlashga alohida e’tibor berilmoda. Bank tizmida yuqori Rahbariyat uchun mutaxassislarni tayyorlash uchun Bank - moliya akademiyasi tashkil qilindi. 5. O’zbekiston Respublikasining bank tizimi Faqat tijorat banklari bilan bir qatorda bank tizimiga Rahbarlik qilish funkstiyasini bajaradigan bosh davlat (markaziy, milliy) banklar paydo bo’lgandan so’ng bank tizimi to’g’risida gapirsa bo’ladi. O’zbekiston Respublikasi bank tizimi – O’zbekiston Respublikasi hududida faoliyat ko’rsatayotgan banklar yig’ini va ular o’rtasidagi munosabatlar asoslaridir. Bizning respublikamiz hududida o’ttizdan ortiq banklar mijozlarga xizmat ko’rsatadi. Bank tizimi tushunchasi o’z ichiga miqdoriy ko’rsatkichlardan tashqari banklar o’rtasidagi o’zaro munosabatlarni amalga oshirish tartibini kiritadi. Bank tizimi – bank tashkilotlarining oddiy yig’ini emas bu, shuningdek ular o’rtasidagi bog’liqlik, qaramliklardir. Yangi tashkil qilinayotgan banklar faoliyat ko’rsatayotgan banklar bilan yaqin bog’lanadilar. Bitta bankning muammosi boshqa banklarga ta’sir qiladi, agar muammo bir necha banklarda bo’lsa, bu butun bank tizimiga salbiy ta’sir ko’rsatishi mumkin. Bank tizimi davlat xo’jaligini kerakli pul mablag’lar bilan ta’minlaydigan davlat iqtisodiyotini qon tomirlari tizimidir. Ko’p davlatlar singari, O’zbekiston Respublikasi bank tizimi ikki pog’onalidir. Birinchi pog’onani O’zbekiston Respublikasi Markaziy Banki va uning hududiy Boshboshqarmalari tashkil qiladi. Markaziy bank O’zbekiston Respublikasi bosh davlat banki hisoblanadi va bank tizimini yadrosini tashkil qiladi. Ikkinchi pog’onani mijozlarga bank xizmati ko’rsatadigan hamma tijorat banklar tashkil qiladi. Jismoniy va yuridik shaxslar tijorat banklarga mijozlardir. Tijorat banklarining mijozlarining ko’pi davlat va nodavlat xo’jalik yurituvchi sub’ektlardir. Bu xo’jalik yurituvchi sub’ektlar tijorat banklarda o’z pul mablag’larini saqlaydilar, ular orqali hisob - kitoblarni amalga oshiradilar, bankning boshqa xizmatlaridan foydalanadilar. Bank xizmati pullik asosda taqdim etiladi. Bank xizmati uchun to’lovlar bank va mijoz o’rtasida imzolangan fuqarolik - huquqiy shartnomalar asosida belgilanadi. Yana shuni aytib o’tish kerakki, bank tizimi o’z ichiga qator texnik va tashkiliy ko’rsatkichlarni ham kiritadi. Hamma banklar yagona bank aloqasi orqali bir - birlari bilan bog’langanlar. Bitta bankni xizmat uchun tanlagan mijoz nafaqat O’zbekiston banklari, balki butun dunyo banklari mijozlari bilan hisob - kitoblarni amalga oshirishlari mumkin. Bundan tashqari bank tizimidagi etika talablari, bank xodimlarining xulqi, muomalasi va fikrlashi, bank xodimlarining boshqa sohalarga qaraganda malakali bo’lishi talab etiladi. XULOSA. Moliya tizimi yordamida davlat o’ziga kerakli bo’lgan pul mablag’ini yig’ib oladi – pul fondini tashkil qiladi va bu to’plangan pul mablag’i fondini qayta taqsimlaydi. Har bir davlat o’zining mustaqil moliyasiga ega bo’lmog’i kerak. O’zbekiston Respublikasi siyosiy mustaqilligiga erishdi. Hozirgi kunda O’zbekiston Respublikasi boshqamustaqil davlatlar qatori faqat siyosiy mustaqillikka erishib qolmasdan, iqtisodiy mustaqillikka ham erishmoqda, ya’ni o’zining moliyasiga va o’zining milliy daromadiga egadir. O’zbekiston Respublikasining moliyasi mamlmkatimiz iqtisodiy tizimining muhim va ajralmas qismi, uning tarkibiy elementidir. Mamlakatimiz iqtisodining rivojlanishi, uning moliyasini yuksalish yo’nalishlarini belgilab beradi va mustahkamlab borishiga ijobiy ta’sir ko’rsatadi. Iqtisodimizning taraqqiyotini yakunlovchi ko’rsatkichlardan biri milliy daromaddir. Nazorat uchun savollar 1. “ Moliya” so’zining lug’aviy ma’nosi nimani anglatadi ? 2. Moliya qanday vazifalarini bajaradi ? 3. O’zbekistonda moliya tizimiga nimalar kiradi ? 4. O’zbekistonda pul siyosatini qaysi bank amalga oshiradi ? 5. O’zbekistonda byudjet necha xil bo’ladi ? 6.O’zbekiston Respublikasida bank necha pog’onali tizim asosida shakllandi ? GLOSSARIY Moliya - davlat yoki tashkilot ixtiyorida bo’lgan barcha pul mablag’larining majmui, Bank - pul mablag’larini o’zida saqlovchi, kredit beruvchi, pul isobotlarini, pulchiqarishni, qimmatli qimmatli qog’ozlarchiqarishni amalga oshiruvchi va davlatlar, korxonalar, muassalar va alohida shahslar orasidagi o’zora to’lovlaarni va hisob –kitobniamalga osirishda vositachi vazifasini bajaruvchi maxsus iqtisodiy institut. Soliq - yuridik shaxslar va fuqarolardan olinadigan majburiy to’lov. Pul birligi - mamlakat pulining qonun bilan belgilangan nomi. Pul muomalasi. - tovarlar aylanishiga, shuningdek tovarsiz to’lovlar va hisob- kitoblarga xizmat ko’rsatuvchi naқd va nnaқd bo’lmagan shaakldagi pul harakati. Moliyaviy hisobot - xo’jalik sub’ektlri qonun talablariga muvofiq tuzadigan majburiy hisobot shakli. Adabiyotlar. 1. I. A. Karimov «Biz uchun xalqimiz, Vatanimiz manfaatidan ulug maqsad yo’q», Ma’rifat gazetasi 2001 yil 8 deқabr. 2. I. A. Karimov «Yanglanish va o’zgarishlar jarayoni ortga qaytmaydi», Ma’rifat gazetasi 2002 yil 6 aprel. 3. I. Zakirov «O’zbekiston Respublikasining Fuqarolik huquqi». 1 - qismi, 1996; 2 - qismi 1999. 4. Islomov «Huquqshunoslik» Toshkent 2002 yil. 5. A. Saidov., U. Tadjixanov., X. Odilqoriyev., Davlat va huquq asoslari (Darslik) T., 2002. 6. SH. Shoraxmetov «O’zbekiston Respublikasining fuqarolik protsessual huquqi». darslik. T… 2001. 7. M. Abdusalamov «O’zbekiston Respublikasining Fuqarolik huquqi». Darslik. 2 - qism. T. 1999y. 8. E. Egamberdiyev. «Fuqarolik protsessual huquqiy munosabatlar» T. Adolat 2000. 9. X. R. Raxmanqulov «Xususiy mulk uning daxlsizligi» T., 2000. 10. B. Toshev «Mualliflik huquqi». T. 1997. 11. X. R. Raxmanqulov «O’zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksining 1va 2 qismlariga umumiy tavsif va shvrxlar, 2. jild, T. 1997 - 1999. 12. O’zbekiston Respublikasining Fuqarolik to’g’risidagi Kodeksi. T.: «Adolat», 1996. 13. O’zbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual Kodeksi. T.: Adolat 2001. 14. O’zbekiston Respublikasi Oliy Sudining plenumi qarorlari 15. O’zbekistonning Yangi qonunlari. T. «Adolat», 6 - 32 - sonlari. 16. Sergeyeva YU. Қ. «Grajdansқoye pravo» uchebniқ M. 2000. 17. Grajdansқiye Kodeks Rossiysқoy Federatsii: polnўy teқst s izm. 2003. 18. www. gov. o’z 19. www. edu. o’z 20. www. zivo. tdu. o’z 21. www. ec. tdu. o’z 22. www. performfnce. edu. o’z 4 - Mavzu: Fuqarolik huquqi asoslari. Reja: 1. Fuqarolik huquqi haqida umumiy tushuncha. 2. Mulk huquqi tushunchasi va uning shakllari 3. Shartnoma, uning huquqiy asoslari 4. Majburiyat huquqi. 5. Mualliflik va vorislik huquqi. 1. Fuqarolik huquqi haqida umumiy tushuncha. Fuqarolik huquqi tovar - pul munosabatlarini va tomonlarning tengligiga asoslangan boshqa munosabatlarni, mulkiy munosabatlarni va unga bog’liq bo’lgan shaxsiy nomulkiy munosabatlarni tartibga soladigan huquqiy normalar majmuidan iborat. Fuqarolik huquqi - insonning kundalik xayoti va faoliyati bilan bog’lik bo’lgan huquq soxalaridan biridir. Fuqarolik huquqi fuqarolarning maishiy savdo - sotiq, kommunal transport xizmati ko’rsatish soxasidagi munosabatlarni tartibga solib turadi. Kundalik xayotda barchamiz mulkiy munosabatlarda ishtirok etamiz. Masalan, do’kondan biron narsa sotib olayotganimizda sotuvchiga pul beramiz, shundan keyingina u bizga kerakli narsani beradi. Bunda sotuvchi va oluvchi o’rtasida mulkiy munosabat sodir bo’ladi. Mulkiy bo’lmagan shaxsiy munosabatlar mulkiy munosabatlardan shu bilan farqqiladiki, bunda o’zaro munosabatlar qiymat (pul) bilan ifodalanmaydi, balki shaxsning o’zi bilan bevosita bog’liq bo’ladi. Mulkiy va mulkiy bo’lmagan munosabatlar fuqarolik huquqiga taluqli manbalar bilan tartibga solinadi va himoya etiladi. Bu manbalarga O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi, O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi qonunlari va qarorlari, Prezident Farmonlari, Vazirlar Mahkamasining qaror va farmoyishlari, O’zbekiston Respublikasining Fuqarolik kodeksi, O’zbekiston Respublikasi Fuqarolik - protsessual kodeksi kiradi. Fuqarolik - huquqiy munosabatlar deb, shaxslar o’rtasida bo’ladigan va fuqarolik - huquqiy qoidalar bilan tartibga solinadigan ijtimoiy munosabatlarga aytiladi. Fuqarolik - huquqiy munosabatlar shu munosabatlarda qatnashuvchi shaxslarning erki bo’yicha vujudga keladi. Fuqarolik - huquqiy munosabatlar: 1. Davlat korxonalari o’rtasida; 2. Davlat korxonalari bilan fuqarolar o’rtasida; 3. Fuqarolar bilan fuqarolar o’rtasida vujudga keladi. Masalan, bir korxona ikkinchi korxonaga maxsulot yetkazib beradi yoki davlat korxonasidan do’kon boshqaruvchisi aholiga sotish uchun tovar oladi yoki bir fuqaro ikkinchi fuqaroga qarz beradi. Bu huquqiy munosabatlar bitimlar, shartnomalar asosida vujudga keladi. Bitimlarda fuqarolar va tashkilotlarning fuqarolik huquqlari va vazifalari belgilanadi. Bitimlar bir tomonlama, ikki tomonlama yoki ko’p tomonlama bo’lishi mumkin. Bitimlar oddiy va murakkab shaklda to’ziladi. Fuqarolik huquqiy munosabatlarda qatnashuvchi shaxslar yuridik shaxslarga (korxona, tashkilot, jamoa xo’jaligi) va jismoniy shaxslarga (fuqarolar) bo’linadi. «O’z mulkida, xujalik yuritishida yoki operativ boshqaruvida aloxida mol - mulkka ega bo’lgan hamda o’z majburiyatlari yo’zasidan ushbu mol - mulk bilan javob beradigan, o’z nomidan mulkiy yoki shaxsiy nomulkiy huquqlarga ega bo’la oladigan va ularni amalga oshira oladigan, majburiyatlarni bajara oladigan, sudda da’vogar va javobgar bo’la oladigan tashkilot yuridik shaxs xisoblanadi». Jismoniy shaxslar - fuqarolar, chet el fuqarolari va fuqaroligi bo’lmagan shaxslar xisoblanadi. Masalan, bir fuqaro ikkinchi fuqarodan qarz oladi. Bunda fuqarolik - huquqiy munosabatda ikkala fuqaro ham qatnashayapti. Chet el fuqarosi, fuqaroligi bo’lmagan shaxslar ham O’zbekiston hududida o’qib, ishlab, O’zbekiston fuqarolari bilan bir qatorda mulkiy munosabatlarda qatnashishi mumkin. Ular ham barcha huquqlardan foydalanadilar va o’zlariga mulkiy majburiyatlarni oladilar. Yuridik shaxslar ham, jismoniy shaxslar ham qonunda belgilangan huquqlarni amalga oshirishlari hamda qonun talab qiladigan burchlarni bajarishlari shart. Yuqorida aytilganidek, mulkiy huquqiy munosabatlarda fuqarolik huquqlari buzilsa, albatta, sudga, davlat organlariga murojaat etiladi. Mulkiy munosabatlarda huquqlari buzilgan fuqaro va tashkilotlar faqat ma’lum muddat davomida o’z huquqlarining himoyaqilinishini talab qilishga xaqlidirlar. Bu muddat da’vo muddati deb ataladi. O’zbekiston Respublikasi fuqarolik qonun xujjatlariga ko’ra - da’vo muddati umumiy (bir yildan uch yilgacha) va qisqartirilgan (olti oygacha) bo’lishi mumkin. Fuqarolik - huquqiy munosabatlarda qatnashuvchi shaxslarning asosiy huquqiy xususiyatlari ularning huquq va muomala layoqatidan iborat. Huquq layoqati fuqarolik - huquqiy munosabatlarda qatnashuvchi shaxslarning huquq va burchlarga ega bo’lish layoqatini belgilaydi. U barcha shaxslar uchun teng darajada belgilanadi. Huquq layoqati inson tug’ilishi bilan vujudga keladi va ulishi bilan tamom bo’ladi. Yangi tug’ilgan chaqaloq ham har xil huquqlarga, masalan, tibbiy yordam olish, ota - onasidan tarbiya olish, turar joyga ega bo’lish kabi huquqlarga ega bo’ladi. Aqli zaif va ruxiy kasallar hamhuquqiy layoqatga ega. Ular ham davolanish, nafaқa olish, mulkdor bo’lishhuquqiga egadirlar. Huquq layoqatiga ega bo’lgan barcha shaxslar o’z mulkiy huquqlarini mustaqil ravishda amalga oshiravermaydi. Mulkdan to’g’ri foydalanish, o’ziga majburiyat olish kabi layoqat muayyan yoshdan boshlanadi. Shuning uchun fuqarolik - huquqiy munosabatlarda qatnashuvchi shaxslar uchun muomala layoqati belgilangan. «Shaxsning o’z xatti - harakati bilan aniqfuqarolik huquqini olish va o’zi uchun fuqarolik burchlarini tug’dirish layoqati – muomala layoqati» - deb ataladi. Muomala layoqatiga ega bo’lgan fuqarolar aqli rasolik bilan o’z harakatlarining oqibatlarini tushunadilar. Masalan, yangi tug’ilgan bola huquq layoqatidan to’lik foydalansa ham, lekin muomala layoqatiga ega bo’lmaydi. Ya’ni biror bir mulkiy majburiyatni olmaydi. Qonunda to’lik muomala layoqatiga ega bo’lish 18 yoshdan belgilangan. 18 yoshga to’lgan shaxslar mulkiy munosabatda to’la qatnashib, fuqarolik huquq va majburiyatlarni oladilar. Ular mustaqil ravishda bitimlar va shartnomalar to’zishlari mumkin. Qonunda to’lik muomala layoqatidan tashqari, to’lik bo’lmagan muomala layoqati ham ko’rsatilgan. To’liq bo’lmagan muomala layoqati 15 yoshdan 18 yoshgacha bo’lganlar uchun belgilangan. Ular ota - onalarining roziligi bilan mayda maishiy bitimlar to’zish, o’z maoshlari va stipendiyalarini sarflash, o’zlarining mualliflik va ixtirochilik huquqlarini amalga oshirishhuquqiga ega bo’ladilar. Ruxiy kasallar va aqli zaiflar, alkogolik va narkomanlar to’la xajmda muomalaga layokatsiz xisoblanadilar. Bu esa sud tomonidan tan olinishi zarur. Biroq, ular huquq layoqatidan to’lik foydalanadilar. Masalan, ular meros huquqidan, mulk huquqidan boshqa, Konstitutsiyaviy huquqlardan ham foydalanadilar. Muomalaga layoqatsiz fuqarolarning shaxsini, ularning qonuniy huquq va manfaatlarini himoyaqilish, mulkiy huquqlarini қuriқlashmaqsadida ularga vasiylik va xomiylik belgilanadi. Vasiylik muomalaga layoqatsiz bo’lgan 15 yoshga to’lmagan fuqarolarga, ruxiy kasallar va aqli zaiflarga belgilanadi. Ular o’zlarining harakatlari bilan muomalaga layoqatsizlar nomidan harakatqiladilar. Xomiylik esa 15 yoshdan 18 yoshgacha bo’lgan fuqarolarga belgilanadi. Xomiy o’ziga ishonilgan fuqarolarga ularning huquq va majburiyatlarini amalga oshirishlarida yordam ko’rsatadi. Ota - onalar vasiylik va xomiylik vazifalariga aloxida tayinlanmasdan, qonun buyicha bajaradilar. Ota - onalari bo’lmagan taqdirda yoki ular biror - bir sabab bilan, masalan, қamoqda yoki kasalxonada bo’lishi tufayli bajara olmasalar, yoki ota - onalik huquqidan maxrum etilgan bo’lsalar – vasiylik va xomiylik organlari iloji boricha, vasiy va xomiyni vasiylikka olinuvchiga yaqin shaxslardan tayinlaydilar. Vasiylar ruxiy kasallarni davolash va sogliklariga muvofiqsharoitda asrash tadbirlarini ko’rishlari lozim. Vasiylar va xomiylar o’zlarining nazoratida bo’lgan shaxslarning huquqlarini barcha muassasalarda, jumladan sudda himoyaqila oladilar. Vasiylik va xomiylik davlatning mahalliy xokimiyat organlari tomonidan belgilanadi. Vasiylar va xomiylar o’z қaromog’iga olgan shaxslarga gamxurlik qilish, ularni tarbiyalash, sog’liklarini saqlashga doir tadbirlarni bajarish vazifalarini oladilar.

Foydalanuvchi ismi: Aksoy
Qo`shilgan sana: 2014-06-11

Fuqarolik huquqida munosabatlar ishonchnoma ya’ni bir shaxs tomonidan ikkinchi shaxsga uchinchi shaxslar oldida vakillik qilish uchun berilgan yozma vakolat orqali ham amalga oshrilishi mumkin. Ishonchnoma oddiy yozma shaklda va notarial shaklda rasmiylashtiriladi. Yuridik shaxs tomonidan berilgan ishonchnoma raxbar tomonidan imzolanib, unga Ushbu yuridik shaxsning muxri bosilishi kerak. Ishonchnoma FKning 139 - moddasiga ko’ra ko’pi bilan uch yil muddatga berilishi mumkin. Agar unda muddat ko’rsatilmagan bo’lsa, berilgan kundan bir yil muddatgacha o’z kuchini saqlaydi. Muddati ko’rsatilmagan ishonchnoma xaqiқiy sanalmaydi. Ishonchnoma quyidagi xollarda bekor qilinishi mumkin: - ishonchnoma muddatining tamom bo’lishi; - ishonchnoma bergan shaxsning uni bekor qilishi; - ishrnchnoma berilgan shaxsning bosh tortishi; - nomidan ishonchnoma berilgan yuridik shaxs faoliyatining tuxtatilishi; - nomiga ishonchnoma berilgan yuridik shaxs faoliyatining tuxtatilishi; - ishonchnoma bergan fuqaroning muomalaga layoqatsiz, muomala layoqati cheklangan yoki bedarak yo’qolgan deb xisoblanishi, yoxud uning vafot etishi; - ishonchnoma olgan fuqaroning muomalaga layoqatsiz, muomala layoqati cheklangan yoki bedarak yo’qolgan deb xisoblanishi, yoxud uning vafot etishi; Ishonchnoma bergan shaxs istagan vaqtida ishonchnomani bekor qilishi, ishonchnoma berilgan shaxs esa - undan voz kechishi mumkin. Bu huquqdan voz kechishhaqidagi bitim xaqiқiy emas. Ishonchnomaning amal qilishi bekor bo’lishi bilan uni boshqashaxsga o’tkazishham o’z kuchini yuқotadi. Ishonchnomaning amal qilishi bekor bo’lganidan keyin ishonchnoma olgan shax s yoki uning merosxo’rlari darxol ishonchnomani qaytarib berishlari shart. 2. Mulk huquqi tushunchasi va uning shakllari. Yuqorida aytib o’tilganidek, fuqarolik huquqi mulkchilik munosabatlarini tartibga soladi. Mulk bu shaxsga tegishli bo’lgan, uning ixtiyoridagi mol - dunyo, kiyim - kechak kabilardir. Mulk ishlab chiqarishning zaruriy sharti va ishlab chiqarilgan boyliklarning o’zlashtirilishidir. Har bir shaxsning o’ziga tegishli bo’lgan mulki mavjud. Sizning kiyim - boshingiz va sizga tegishli bo’lgan barcha narsalar sizning mulkingizdir. Nafaqat bular, balki o’rmonlar, yerlar, ishlab chiqarish korxonalari, uylar ham mulk deb ataladi. Bu mulklardan foydalanib, har bir kishi o’zining moddiy va ma’naviy extiyojini qon diradi. O’zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida hamhar bir shaxsning mulkdor bo’lishga xaqli ekanligi ta’kidlangan. Barcha mulklarni xox u fuqarolarning mulki bo’lsin, xox tashkilot, korxonalarning mulki bo’lsin, davlat bu mulklarni himoyaqiladi. Xech kimga mansub bo’lmagan mulk bo’lmaydi. Fuqarolik huquqiga ko’ra, egasiz mulk davlat foydasiga o’tқaziladi. Fuqarolik huquqi tizimida mulk huquqi asosiy urinni egallaydi. Mulkka taalluқli bo’lgan munosabatlarni tartibga soladigan, mustaxқamlaydigan huquqiy normalar tizimi mulk huquqi deb ataladi. 1990 yil 31 oқtabrda «O’zbekiston Respublikasida mulkchilik to’g’risida»gi qonunqabul qilingan. 1993 yil 7 mayda bu qonunga o’zgartirish va қushimchalar kiritilgan. Mulk huquqi shu qonun bilan tartibga solinadi. Mulk huquqining asosiy mazmunini mulkdorning o’ziga tegishli mol - mulkka egalik qilishi, undan foydalanishi va uni tasarruf etishi tashkil etadi. Egalik qilish deyilganda, mol - mulkka bevosita ega bulish, uni o’zida saqlash imqon iyati tushuniladi. Masalan, turar joy sizning oilangizning xususiy mulki, unga oilangiz egalik qiladi. O’zbekiston Respublikasi mustaqillikқa erishgan bugungi kunda bozor munosabatlari rivojlanib bormoqda. Davlatimizning iqtisodiy negizini turli shakllardagi mulk tashkil etadi. Mulk shakllari quyidagilardir: - O’zbekiston fuqarolarining xususiy mulki va chet el fuqarolarining mulki; - Ommaviy mulk Mulk daxlsizdir va qonun bilan қuriқlanadi. Mulkning daxlsizligi mulkdorga қarshi turgan barcha subyektlarning mulk huquqini buzishdan o’zlarini saqlashdan iboratdir. Mulkdorning mol - mulkini olib quyishga, shuningdek, uning huquqlarini cheklashga faqatqonunlarda nazarda tutilgan xollardagina yul quyiladi. O’zbekiston Respublikasi fuqarolik Kodeksiga ko’ra mulk huquqining subyektlari, fuqarolar, yuridik shaxslar, davlat xisoblanadi. Obyekti bo’lib esa: yer, yer osti boyliklari, suvlar, xavo bushligi, o’simlik va xayvonot dunyosi hamda boshqa tabiiy resurslar, korxonalar, shu jumladan binolar, қvartiralar, inshootlar, asbob - uskunalar, xom ashe va maxsulot, pul, kimmatli қogozlar va boshqa mol - mulklar, hamda intelleқtual mulklar xisoblanadi. Shaxslarda mulk huquqi quyidagi asoslarda vujudga kelishi mumkin: Mehnat faoliyati; mol - mulkdan foydalanishsoxasidagi tadbirkorlik va boshqa xo’jalik faoliyati, shu jumladan mol - mulkni yaratish, ko’paytirish, bitimlar asosida қulga kiritish; davlat mol - mulkini xususiylashtirish; meros qilib olish; egalik huquqini vujudga keltiruvchi muddat; qonun xujjatlariga zid bo’lmagan boshqa asoslar kabilar. Mulkdor bo’lmagan, lekin ko’chmas mol - mulkka un besh yil davomida yoki boshqa mol - mulkni besh yil davomida o’ziniki kabi xalol, oshkora va uzluksiz egalik qilgan shaxs bu mol - mulkka mulk huquqini oladi. O’zbekiston Respublikasi fuqarolik kodeksida yo’qolgan ashyoni topib olgan shaxs bu xaqda uni yuқotgan shaxsni yoki Ashe egasini yoxud uni olishhuquqiga ega bo’lgan o’zga ma’lum shaxslardan birontasini darxol xabardor etishi hamda topilgan ashyoni shu shaxsga qaytarishi shart. Topilma to’g’risida militsiyaga yoki tegishli davlat organlariga xabar qilingan paytdan e’tiboran olti oy mobaynida yo’qolgan ashyoni olishga xaqli bo’lgan shaxs aniqlanmasa hamda ashyoni topgan shaxsga yoxud militsiya, tegishli davlat organi, fuqarolarning o’zini - o’zi boshqarish organiga ana shu ashyoga bo’lgan o’z huquqi to’g’risida arz qilmasa, ashyoni topib olgan shaxs unga egalik huquqini olishi belgilangan. Bundan tashqari mulkka egalik qilishning қarovsiz xayvonlarga nisbatan, xazina topishi natijasida, yerga nisbatan kabi holatlari buyicha qoidalari ham Kodeksda ko’rsatilgandir. Mulk huquqi mulkdorning ixtiyoriy suratda majburiyatni bajarishi, mulkdorning mol - mulk taqdirini xal qiladigan bir tomonlama qaror qabul qilishi, sud qarori asosida mol - mulkni olib quyilishi, (sotib olish) yuli bilan, shuningdek, mulk huquqini bekor qiluvchi qonun xujjatlari asosida bekor bo’ladi. 3. Shartnoma, uning huquqiy asoslari. Shartnoma deb, ikki yoki bir necha shaxsning fuqarolik huquqlari va burchlarini belgilash, o’zlashtirish yoki bekor qilishga qaratilgan o’zaro kelishuvlarga aytiladi. Shartnoma huquqiy munosabatlarni vujudga kelitirish, o’zgartirish yoki bekor qilish uchun xizmat qiladi. Ammo shartnomaning harakati bu bilan cheklanmaydi. Faktlar umumiy qoida buyicha huquqiy munosabatni belgilash, o’zgartirish, yoki bekor qilishdan tashqari ayrim huquq me’yorlari bilan belgilangan doiralarda huquqiy munosabatda qatnashuvchilarning xatti harakatlarini tartibga soladi, huquqiy munosabat ishtirokchilarining huquq va burchlarini belgilaydi. Shartnoma bilan vujudga қultirilgan huquqiy munosabat davomida shartnoma taraflarining xatti harakatlari qanchalik qonunga muvofiq bo’lgan - bo’lmaganligining ham teқshirish imqon iyatini beradi. Shartnoma tushunchasida asosiy belgi, asosiy shart - taraflarning muayyan natijaga erishishga qaratilgan o’zaro kelishuvlaridir. Taraflarning harqaysi tomonidan shartnoma buyicha olinadigan huquq va burchlar har xil bulsa ham, ular oqibatda yagona huquqiy natija beradi. Fuqarolik huquqiy shartnoma asosan mulkiy munosabatlarni rasmiylashtirish uchun to’ziladi. chunonchi, nashriyot shartnomasi, saxna asari, қinossenariylar va boshqashartnomalar uchun haraқterlidir. Bunday shartnomalar taraflarning mulkiy huquqlari va burchlarigina, chunonchi, mualliflik xaqi to’g’risidagi shartlarni, muddatlarni buzganlik uchun javobgarlik belgilamay, balқi nomulkiy huquqlarni ham, masalan, muallif o’z asarining nomini ko’rsatib yoki anonim tarzda chiqarishi, asari matniga o’zgartirish kiritishga ruxsat berish - bermaslik singari nomulkiy huquqlarni ham belgilaydi. Fuqarolik huquqi fanidan urganilayotgan shartnomalar o’z xususiyatlariga qarab quyidagi turlarga bulinadi: Shartnoma unda ishtirok etayotgan taraflar o’rtasidagi huquq va majburiyatlarning o’zaro taqsimlanishiga qarab bir tomonlama va ikki tomonlama bulinadi. Bir tomonlama shartnomada ishtirok etayotgan taraflarning biriga faqathuquq bo’lib, xechqanday majburiyat bo’lmaydi, ikkinchi tarafda esa, faqat majburiyat bo’ladi. Masalan, qarz shartnomasida qarzdor olgan pul summasini talab qilishhuquqiga ega. Ikki tomonlama shartnomada esa har ikki taraf hamhuquqқa ham majburiyatga ega bo’ladi. Bunday shartnomaga olish - sotishshartnomasining misol qilib keltirish mumkin. Bu shartnoma buyicha sotuvchi sotilgan ashyoning baxosini talab qilishhuquqiga ega bo’lib, sotilgan ashyoni oluvchiga topshirishga majbur, oluvchi esa – olayotgan ashyoning baxosini to’lashi zarur bo’lib, sotib olingan ashyoni talab qilib olishga xaqli. Fuqarolik oborotida to’ziladigan shartnomalarning ko’pchiligi ikki tomonlama bo’lib, yuqorida ko’rsatigan olish - sotishshartnomasidan tashqari maxsulot yetkazib berish, mulk ijarasi, pudrat va boshqashartnomalardan iborat. Shartnomalar xaq baravariga va teқiniga to’ziladigan shartnomalarga bulinadi. Xaq baravariga to’ziladigan shartnomalarda bir taraf topshirgan mulki qilgan xizmati evaziga pul yoki mulk bilan xaq oladi. Masalan, bir taraf vaqtincha foydalanish uchun mulkni ijaraga oluvchi undan foydalanilgani uchun ijara xaqi to’lashga majbur bo’ladi. Bunday xaq baravariga to’ziladigan shartnomalarga olish sotish, maxsulot yetkazib berish, ayirboshlash, pudrat va boshqashartnomalarni misol qilib ko’rsatish mumkin. Tekinga to’ziladigan shartnoma esa bir taraf boshqa bir taraf foydasiga xaq olmay mulkni topshirishi, ishni bajarishi mumkin. Masalan, xadya shartnomasi buyicha mulk egasi o’z mulkini boshqa bir shaxsga teқinga beradi. Mulkdan bepul foydalanish foizsiz qarz shartnomalari ham bepul to’ziladigan shartnomalar guruxiga kiradi. Shartnomalar tuzilish paytiga mazmuniga qarab qon sensual va real shartnomalar buyicha huquq va majburiyatlar taraflarning kelishganlari va shartnomani qonun bilan talab qilingan shaklda rasmiylashtirilganlari zaxoti paydo bo’ladi «qon sensual» so’zi lotincha «qon sensus» so’zidan olingan bo’lib, «kelishuv» ma’nosini bildiradi. Konsensual shartnomaga misol qilib olish - sotish, maxsulot yetkazib berish, pudrat, mulkni ijaraga berish kabi shartnomalarni ko’rsatsa bo’ladi. Fuqarolik huquqida aksariyat shartnomalar qon sensual shartnomalar guruxiga kiradi. «Real» so’zi – lotincha «res» so’zidan olingan bo’lib, «Ashyo» ma’nosini anglatadi. Real shartnomasiga misol qilib, qarz, omonot, xadya, mulkdan bepul foydalanishshartnomalarini ko’rsatish mumkin. Uchinchi shaxs foydasiga to’ziladigan shartnomalar umumiy qoida buyicha shartnomadan kelib chiqadigan huquq va majburiyatlar shartnoma to’zishda qatnashgan taraflar uchun paydo bo’ladi. Ayrim xollarda shartnoma uchun uchinchi shaxs foydasiga qaratilib hamtuzilishi mumkin. Uchinchi shaxs foydasiga to’zilgan shartnomaga misol qilib sug’o’rta shartnomasini ko’rsatish mumkin. Uchinchi shaxs shartnoma aloxida taraf bo’lib xisoblanmaydi. BiroqFkning 362 - moddasiga ko’rsatilganideқ, agar qonun xujjatlarida yoki shartnomada o’zgacha tartib nazarda tutilgan bo’lmasa, uchinchi shaxs shartnoma buyicha o’z huquqidan foydalanish niyatini qarzdorga bildirgan paytdan boshlab taraflar o’zlari to’zgan shartnomani uchinchi shaxsning roziligisiz bekor qilishlari yoki o’zgartirishlari mumkin emas. Shartnoma to’zgan shaxs shartnomadan kelib chiqqan majburiyatning uchinchi shaxsga nisbatan bajarilishi shart qilgan bulsa, bu xaqda shartnomada boshqacha shart ko’rsatilmagan bulsa, majburiyatning bajarilishini shartnomani to’zgan shaxs ham, foydasiga majburiyatning bajarilishi ko’rsatilgan uchinchi shaxs ham talab qilishi mumkin. Shartnomalar, shuningdek ochiqshartnomalar, қushilishshartnomasi dastlabқi shartnoma (axdnoma) kabi turlarga ham bulinadi. Tashkilot tomonidan to’zilgan hamda uning bunday tashkilot o’z faoliyati xususiyatiga ko’ra o’ziga murojaat qiladigan har bir shaxsga nisbatan amalga oshirishshart bo’lgan tovarlar sotish, ishlar bajarish yoki xizmatlar ko’rsatish soxasidagi vazifalarni (chaqana savdo, umumiy foydalanishdagitransportda yulovchi tashish, aloqa xizmati, eleқtor қuvvati bilan ta’minlash, aloqa xizmati energiya bilan ta’minlash, tibbiy xizmat, mexmonxona xizmati va boshqalar) belgilab қuyadigan shartnoma to’zishdan bir shaxsni boshqashaxsga nisbatan afzal қurishga xaqli emas (qonun xujjatlarida nazarda tutilgan xollardan tashqari). Tovarlar, ishlar, xizmatlarning baxosi, shuningdek ommaviy shartnomaning boshqashartlari buyicha iste’molchiga tegishli tovarlarni berishi, xizmatlar ko’rsatishi, uning uchun tegishli ishlarni bajarish imqon iyati bula turib ommaviy shartnoma to’zishdan bosh tortishga yul quyilmaydi. Tashkilot ommaviy shartnoma to’zishdan asossiz bosh tortganida haridor uni sud orqali shartnoma to’zishga majbur qilish imqon iyatiga ega (Fkning 358 moddasi). Dastlabki shartnoma asosiy shartnoma uchun belgilangan shaklda, bordi - yu, asosiy shartnomaning shakli aniqlanmagan bulsa, yozma shaklda to’ziladi. Dastlabқi shartnomaning shakli to’g’risidagi qoidalarga rioya qilmaslik uning xaqiқiy sanalmasligiga sabab bo’ladi. Dastlabқi shartnomada asosiy shartnomaning narsasini shuningdek boshqa muxim shartlarni beligilashquyish imqon ini beradigan shartlar bulishi kerak. Dastlabқi shartnomada taraflar qancha muddatda asosiy shartnomani to’zish majburiyatini olishi ko’rsatiladi. Agar dastlabқi shartnomada bunday muddat belgilab quyilgan bo’lmasa, asosiy shartnoma dastlabқi shartnoma to’zilgan paytdan boshlab bir yil ichidatuzilishi shart (Fkning 361 moddasi). Shartnomaning mazmunini uning bandlari (shartlari, reқvizitlar) tashkil etadi. Fkning 364 - moddasiga muvofiq agar taraflar o’rtasida shartnomaning barcha muxim shartlari yo’zasidan shunday xollarda talab qilinadigan shaklda kelishuviga erishilgan bulsa, sharnoma to’zilgan xisoblanadi. Shartnoma shartlari (bandlari) muxim, odatdagi va tasodifiy shartlarga bulinadi. Shartnomaning narsasi to’g’risidagi shartlar qonun xujjatlaridagi bunday turdagi shartnomalar uchun muxim yoki zarur deb xisoblangan shartlar, shuningdek taraflardan birining arizasiga ko’ra kelishib olinishi zarur bo’lgan shartlar muxim shartlar xisoblanadi. Ba’zi shartnomalar uchun xos muxim bandlar qonun bilan belgilanadi. Chunonchi, maxsulotlar yetkazib berish to’g’risidagi Nizomning 25 - bandida aytilgandeқ, agar sharnomada uning narsasi yetkazib beriladigan maxsulot nomi, miqdori va sifati to’g’risidagi shartlar bo’lmasada, shartnoma to’zilmagan xisoblanadi. Ayrim bandlar (shartlar)ning muxim bulish - bo’lmasligi shartnomaning haraқteriga qarab ham belgilanadi. Chunonchi, olish - sotishshartnomasini to’zilgan deb xisoblash uchun uning ikki sharti: qanday narsaning sotilishi va buning uchun qancha pul tulanishi to’g’risida kelishilgan bulishi talab qilinadi. Odatdagi shartlar muayyan majburiyatiga oid munosabatni tartibga soladigan dispozitiv normalar bilan belgilangan shartlar xisoblanadi. Bunday shartlar odatdagideқ nazarda tutiladi. Masalan, mulk ijarasi shartnomasida mulkni mayda (joriy) ta’mirlashshart qilib ko’rsatilsa ham, ko’rsatilmasaham bo’ladi, chunқi bu shart to’g’risida FK da (dispozitiv haraқterdagi) ko’rsatma berilgan. Tasodifiy shartlar umumiy huquq me’yorlari bilan tartibga solinmagan masalalar buyicha o’zaro kelishuv bo’lib қuriladi. Chunonchi, ijaraga olingan mulkni ta’mirlash muddati to’g’risida masala tasodifiy shartlardan biri xisoblanadi. Shartnomada uning ayrim shartlari tegishli turdagi shartnomalar uchun ishlab chiqilgan namunaviy shartlar bilan belgilanishi nazarda tutilishi mumkin. Shartnomada namunaviy shartlarga xavola qilinmagan xollarda bunday namunaviy shartlar taraflarning munosabatlariga ish muomalasi odatlari sifatida qo’llaniladi. Shartnomaning tuzilishi Fkning 364 moddasiga ko’rsatilganideқ, agar taraflar o’rtasida shartnomaning barcha muxim shartlari yo’zasidan shunday xollarda talab qilinadigan shaklda kelishuvga erishilgan bulsa, shartnoma to’zilgan xisoblanadi. Shartnomaning umumiy tartibda tuzilishi ikki davr bilan belgilanadi. Birinchi davr - shartnoma to’zishga taqlif qilish davri bunga, oferta, sharoma to’zishga taqlif qiluvchi esa, oferent deb ataladi. Ikkinchi davr - shartnoma to’zish to’g’risidagi taqlifni qabul qilish, bu aksept qabul qiluvchi esa, akseptant deb ataladi. Shartnoma to’zishning umumiy tarkibigi oid qoidalar FK ning 364 - 381 - moddalarida berilgan. Bu qoidalarda aytilishicha, agar shartnoma to’zish to’g’risidagi taqlif (oferta) javob uchun muddat tayinlab qilingan bulsa bu xolda shartnoma ikkinchi taraf (akseptant) tomonidan taqlifning taqlif qilinganligi turisidagi javob shu muddat ichida taqlif qiluvchi (oferent) tomonidan olingan xoldagina to’zilgan xisoblanadi. Shartnoma tuzilishi uchun taraflarning o’zaro kelishuvining o’zigina қifoya emas. Bu kelishuv tegishli shaklda rasmiylashtirilgan bulishi shart. Shartnomalarning shakli FK ning 366 - moddasida belgilangan qoidalarga muvofiq bulishi shart. Unga asosan, agar qonunda muayyan turdagi shartnomalar uchun ma’lum shakl belgilab quyilgan bo’lmasa, shartnoma bitmlar to’zish uchun nazarda tutilgan harqanday shaklda tuzilishi mumkin. Notarial Tasdiqlanishi yoki davlat ruyxatidan utқazilishi shart bo’lgan shartnoma notarial Tasdiqlangan yoki ruyxatdan utқazilgan payitdan e’tiboran, notarial Tasdiqlanishi va ruyxatdan utқazilishi zarur bo’lganda esa - shartnoma ruyxatdan utқazilgan payitdan e’tiboran shartnoma to’zilgan xisoblanadi. Agar taraflar shartnomani muayyan shaklda to’zishga kelishilgan bulsalar, garchi qonunda bu turdagi shartnomalar uchun bunday shakl talab qilingan bo’lmasada shartnoma belgilangan shaklga keltirilganidan қeyin to’zilgan xisoblanadi. Yozma shartnoma taraflar imzolangan xujjatni to’zish yuli bilan, shuningdek pochta, telegraf, teletayp, telefon, eleқtron aloqa yoki xujjat shartnomadagi tarafdan chiqqanligini ishonchli suratda aniqlash imqon ini beradigan boshqa aloqa yordamida xujjatlar almashish yuli bilan tuzilishi mumkin. Oferta muayyan shaxsga ham, muayyan shaxslarga hamqaratilgan bulishi mumkin. Masalan, maxsulotni reқlama qilish, o’z xizmatini taqlif etib e’lon berish - nomuayyan shaxslar doirasiga yullagan oferta xisoblanadi. Oferta yuborilgan shaxsning uni qabul qilganligi haqidagi javobi aksept xisoblanadi. Aksept pullik va pisandsizlik bulishi shart. Agar qonundan, ish muamolasi odatidan yoki taraflarning ish buyicha avvalgi munosabatlaridan ma’no kelib chiqmasa, bu saqlash aksept bo’lmaydi. Agar shartnoma to’zish to’g’risidagi taqlif (Oferta) javob uchun muddat tayinlanmasdan, ogzaқi ravishda qilingan bulsa, ikkinchi taraf (akseptant) bu taqlifni qabul qilganligini darxol taqlif qiluvchiga (ofertaga) bildirganxoldagina shartnoma to’zilgan xisoblanadi. Agar bunday taqlif yozma ravishda qilingan bulsa, taqlifni qabul qilganlik (aksept) to’g’risidagi javob uni olish uchun lozim bo’lgan normal vaqt davomida olingan taqdirdagina shartnoma to’zilgan xisoblanadi. Fkning 375 - moddasida ko’rsatilganideқ, ofertada taqlif qilganidan Boshqacha shartlar asosida shartnoma to’zishga rozilik bildirishhaqidagi javob aksept xisoblanmaydi. Bunday javob akseptdan bosh tortish va ayni vaqtda yangi oferta xisoblanadi. Odatda shartnomada u to’zilgan joy ko’rsatib utilishi kerak. Agar shartnomada uning to’zilgan joyi ko’rsatilgan bo’lmasa, shartnoma oferta yullagan fuqaroning yashash joyida yoki yuridik shaxsning joylashgan yerida to’zilgan xisoblanadi (Fkning 376 - moddasi). Fkning 354 moddasida shartnomalar to’zishda taraflarning erқinligi haqidagi qoida mustaxқamlab quyilgan. Binobarin, xechqaysi taraf shartnoma to’zishga majbur qilinmaydi. Biroq, ayrim xollarda majburiy shartnoma tuzilishi mumkin. Bunda shartnoma to’zish o’zi uchun majburiy bo’lgan taraf oferta olgan kundan boshlab uttiz kun ichida boshqa tarafga aksept to’g’risida, akseptdan voz қechishhaqida yoki boshqashartlar asosida akseptlashhaqida (shartnoma loyixasiga o’zining e’tirozlari bayonnomasini қushgan xolda) bildirmogi lozim. Basharti, shartnoma to’zish oferent uchun majburiy bulsa - yu, u o’z taqliflariga ko’ra shartlar asosida akseptlash olsa (shartnoma loyixasiga e’tirozlar bayonnomasi bilan birga), u xolda bu taraf bildirish - xabarnoma olingan yoki aksept muddati tamom bo’lgan kundan boshlab uttiz kun ichida kelishmovchiliklarni bartaraf etish uchun sudga murojaat qilishga xaqli. Shartnoma to’zish majburiy bo’lgan taraf uni to’zishdan bosh tortsa, ikkinchi taraf uni shartnoma to’zishga majbur etish talabi bilan sudga murojaat qilishga xaqli. Shartnoma to’zishdan asossiz buyin tovlayotgan taraf shu tufayli yetkazilayotgan ziyonni boshqa tarafga to’lashi shart. Umumiy qoida buyicha shartnoma taraflarning kelishuviga muvofiq o’zlashtirilishi va bekor qilinishi mumkin. Taraflardan birining talabi bilan shartnoma sud tomonidan faqatquyidagi xollardagina o’zgartirilishi yoki bekor qilinishi mumkin: Ikkinchi taraf shartnomani jiddiy ravishda buzsa; Fuqarolik Kodeksi boshqaqonunlar va shartnomada nazarda tutilgan o’zga holatlarda; Taraflarning biri shartnomani buzish ikkinchi tarafga shartnoma to’zishga umid qilishga xaqli bo’lgan narsadan ko’p darajada. Taraflardan birining shartnomani buzishi ikkinchi tarafga u shartnoma to’zishga umid qilishga xaqli bo’lgan narsadan ko’p darajada maxrum bo’ladigan qilib zarar yetkazishi shartnomani jiddiy buzish xisoblanadi. Bir taraf shartnomani bajarishdan bosh tartsa yoki qisman bosh tortib, qonun yoxud taraflarning kelishuvida bunga yul қuysa, shartnoma tegishlicha bekor qilingan va o’zgartirilgan xisoblanadi. Vaziyatni taraflar oldindan ko’ra olganlarida shartnomani umuman to’zmasliklari yoki ancha farqqiladigan shartlar bilan tuzilishi mumkin bo’lgan darajada o’zgartirishi jiddiy o’zgarish xisoblanadi. Shartnoma qanday shaklda to’zilgan bulsa, uni o’zgartirish yoki bekor qilish to’g’risidagi kelishuv hamshunday shaklda to’ziladi, basharti qonun xujjatlardan, shartnoma yoki ish muomalasi odatlaridan yechi sho tartib kelib chiqmasa. Bir taraf shartnomani o’zgartirish yoki bekor qilishhaqidagi taqlifga ikkinchi tarafdan rad javobi olganidan қeyingina yoki taqlifdan ko’rsatilgan yoxud qonunda shartnomada belgilangan muddatda, bunday muddat bo’lmaganida esa – uttiz kunlik muddatda javob olmaganidan қeyin shartnomani o’zgartirish yoki bekor qilishhaqidagi talabni sudga taqdim etishi mumkin. 4. Majburiyat huquqi. «Majburiyat - fuqarolik huquqiy munosabati bo’lib, unga asosan bir shaxs (qarzdor) boshqashaxs (kreditor) foydasiga muayyan harakatni amalga oshirishga: chunonchi, mol - mulkni topshirish, ishni bajarish, xizmatlar қurs atish, pul to’lash va xaqozo yoki muayyan harakatdan o’zini saqlashga majbur bo’ladi, kreditor esa - qarzdordan o’zining majburiyatlarini bajarishni talab qilishhuquqiga ega bo’ladi. « Majburiyat mulkiy munosabatlar kelishuviga ko’ra bitim asosida vujudga keladi. Bunda ikki taraf qatnashib, ma’lum huquq va burchlarni amalga oshiradi. Burchni bajarish – majburiyatni keltirib chiqaradi. Fuqarolik huquqida majburiyat, bu kimningdir foydasiga muayyan harakatqilish burchidir. Majburiyatlarni tartibga solib turadigan normalar yigindisi majburiyat huquqi deb ataladi. Majburiyatlar shartnomalar asosida bo’ladi. Majburiyatning taraflari - kreditor yoki qarzdor sifatida bir yoki bir paytning o’zida bir necha shaxs ishtirok etishi mumkin. Majburiyatlar majburiyat shartlariga va qonun xujjatlari talablariga muvofiq, bunday shartlar va talablar bo’lmaganida esa - ish muomalasi odatlariga yoki odatda quyilgan boshqa talablarga muvofiq lozim darajada bajarilishi kerak. Majburiyatni bajarishdan bir tomonlama bosh tortish va shartnoma shartlarini bir tomonlama o’zgartirishga yul quyilmaydi, qonun xujjatlarida va shartnomaning o’zida belgilangan xollar bundan mustasno. Majburiyatni bajarish muddati ko’rsatilmagan bulsa yoki talab qilib olish payti bilan belgilab quyilgan bulsa, kreditor harқachon ijroni talab qilishga, qarzdor esa - ijroni harқachon amalga oshirishga xaqli bo’ladi. Majburiyatni dorxol bajarish vazifasi qonun, shartnoma yoki majburiyatning moxiyatidan anglashilmasa, qarzdor bunday majburiyatni kreditor talab qilgan kundan boshlab yetti kunlik muddat ichida bajarishi shart. Majburiyatni bajarish joyi qonun xujjatlarida va shartnomada belgilab quyilgan bo’lmasa, ijro quyidagi joylarda amalga oshirilishi kerak: - ko’chmas mol - mulkni topshirish majburiyatlari buyicha - mol - mulk turgan joyda; - tashishni nazarda tutadigan tovar yoki boshqa mol - mulkni topshirish majburiyatlari buyicha - tovarni kreditorga yetkazib berish uchun uni birinchi tashuvchiga topshirish joyida; - qarzdorlarning tovarni yoki boshqa mol - mulkni topshirish yo’zasidan o’zga majburiyatlari buyicha - mol - mulkni tayyorlash va saqlash joyida, basharti majburiyatning kelib chiqishi paytida bu joy kreditorga ma’lum bo’lgan bulsa; - pul majburiyati buyicha - majburiyat vujudga kelgan paytda kreditor yashagan joyda, agar kreditor yuridik shaxs bulsa - uning majburiyat vujudga kelgan paytda joylashgan yerida, agar kreditor majburiyatni bajarish vaqtigacha o’z yashash joyini yoki joylashgan yerini o’zgartirgan bulsa va bu xaqda qarzdorni xabardor qilgan bulsa - ijro etish joyi o’zgartirilishi bilan bog’liq hama harajatlarni kreditor xisobidan qilgan xolda, uning Yangi yashash joyida yoki joylashgan yerida; - boshqa barcha majburiyatlar buyicha - qarzdorlarning yashash joyida, agar qarzdorlar yuridik shaxs bulsa, uning joylangan yerida. Majburiyatlarning bajarilishini ta’minlashquyidagi usullar asosida amlga oshirilishi mumkin: - neustoyқa (jarima va penya) - garov (O’zbekiston Respublikasining fuqarolik Kodeksining 264 - 289 - moddalari hamda O’zbekiston Respublikasining «Garov to’g’risida»gi qonuni) - қafillik (Fkning292 - 298 - moddalari) - ushlab қolish (Fkning 290 - moddasi). - қafolat (Fkning 299 - 310 - moddalari) - zaқalat (Fkning 311 - 312 - moddalari). O’zbekiston Respublikasining Fuqarolik Kodeksining 33 - moddasida majburiyatlarni buzganlik uchun javobgarlik asoslari belgilangandir. Majburiyatlar uning bajarilishi tufayli, voz қechish orqali, xisobga utқazish bilan, qarzdor bilan kreditor bir shaxs bo’lib қolishi, majburiyatning yangilanishi, qarzdan voz қechish, bajarishi mumkin bo’lmaganligi tufayli, davlat organi xujjati asosida, fuqaro vafot etishi bilan, yuridik shaxslarning tugatilishi sababli bekor bulish holatlari qonun xujjatlarida belgilangandir. Qarzdorlar majburiyatni bajarmaganligi yoki lozim darajada bajarmaganligi tufayli kreditorga yetkazilgan zararni to’lashi shart. 5. Mualliflik va vorislik huquqi. O’zbekiston Respublikasi fuqarolik huquqida mualliflik huquqi - ijodiy faoliyat natijasi bo’lgan fan, adabiyot va san’at asarlariga nisbatan, ularning maqsadi va qadr - kimmati, shuningdek ifodalanish usulidan qat’i nazar tadbiқ etiladi. Asar ogzaқi, yozma shaklda yoki uni idroq etish imqon ini beradigan boshqa obyektiv shaklda ifodalangan bulishi lozim. Mualliflik huquqi goyalar, konsepsiyalar, prinsiplar, tizimlar, taqlif qilinayotgan yechimlar, obyektiv mavjud қashfiyotlarga nisbatan tatbiқ etilmaydi. Mualliflik huquqining yo’zaga kelishi uchun asarni ruyxatdan utқazish yoki biron - bir rasmiyatchilikқa rioya etish talab qilinmaydi. Mualliflik huquqi obyektlari jumlasiga quyidagilar kiradi: - adabiy asarlar (adabiy - badiiy, ilmiy, uқuv, publitsistik va boshqa asarlar); - dramatiқ va senariy asarlar; - matnli va matnsiz musiқa asarlar; - musiқali - dramatikasarlar; - xoreografiya asarlari va pantomimalar; - audivizual asarlar; - rangtasvir, xaykaltoroshlik, grafiқa, dizayn va yoshқa tasviriy san’at asarlari; - manzarali - amaliy va saxna bezagi asarlari; - arxiteқtura, shaharsozlik va bog - parқ barpo etish san’ati asarlari; - fotografiya asarlari va fotografiyaga uxshash usullarda yaratilgan asrlar; - jugrofiya, geoligiya haritalari va boshqaharitalar, shuningdek boshqa fanlarga tegishli tarxlar, esқizlar va asarlar; - barcha turdagi eleқtron - xisoblash mashinalari uchun dasturlar, shu jumladan amaliy dasturlar va operatsiya tizimlari. Muallifning o’zi yaratgan asarga bo’lgan mualliflik huquqi boshqashaxslarning ayni shu asarga bo’lgan mualliflik huquqi e’tirof qilinishini istesno etadi. Asarni nashr qilish, omma oldida ijro etish, ommaga namoyish etish yo’li bilan yoki boshqa tarzda ommaviylashtirish orqali muallif tomonidan yoki uning roziligi bilan aniqbo’lmagan doiradagi shaxslarning asardan foydalanishi uchun birinchi bor imqon yaratib berilsa, asar e’lon qilingan xisoblanadi. Muallif asardan harqanday shaklda foydalanishhuquqiga egadir. O’zganing chop etilgan asaridan muallifning roziligisiz va mualliflik xaqini tulamagan xolda shaxsiy maqsadlarda foydalanishga, basharti bunda asardan normal foydalanishiga zarar yetkazmaydigan va muallifning qonuniy manfaatlariga putur yetkazmaydigan bulsa, yul quyiladi. Lekin, FKning 1061 –moddasiga ko’ra, sudlov va ma’muriy ish yuritishmaqsadlarini ko’zlab, foydalanishmaqsadida mos xajmda asarlarni muallifning roziligisiz va mualliflik xaqi tulanmagan xolda ijro etishga yul quyiladi. Mualliflik huquqi muallifning butun xayoti davomida va vafotidan қeyingi yilning birinchi yanvaridan e’tiboran ellik yil davomida amal qiladi. Hammualliflikda yaratilgan asarga bo’lgan mualliflik huquqi hammualiflarning butun xayoti davomida va hammualliflar orasida eng o’zoқ umr қurgan shaxs vafot etganidan қeyin ellik yil davomida amal qiladi. Asarga nisbatan mualliflik huquqining amal qilish muddati tugaganidan қeyin asar ijtimoiy mulkka aylanadi. O’zbekiston Respublikasi hududida xechқachon himoya etilmagan asarlar ijtimoiy mulk xisoblanadi. Ijtimoiy mulk xisoblangan asardan harqanday shaxs mualliflik xaqini tulamagan xolda erқin foydalanishi mumkin. Bunda asarga bo’lgan mualliflik huquqiga, mualliflik nomiga bo’lgan huquqқa va asarning daxlsizligiga bo’lgan huquqқa rioya etilishi lozim. Muallif yoki uning merosxuri mualliflik shartnomasi orqali o’z asarlaridan foydalanishhuquqini boshqashaxsga utқazishi mumkin. Mualliflik shartnomasi uchun xaqto’lash talab qilinadi. Mualliflik shartnomasi tayyor asar uchun yoki muallif yaratishni o’z zimmasiga olgan asar uchun to’ziladi. Asardan u yoki bu doirada foydalanishga ruxsatnoma berish to’g’risidagi muallif yoki uning merosxurlari to’zadigan shartnoma ham mualliflik shartnomasi xisoblanadi. Muallif shartnomasi buyicha majburiyatlarni umuman yoki tegishli darajada bajarmagan taraf boshqa tarafga yetkazilgan zararning o’rnini, shu jumladan boy berilgan foydani қoplashi shart. Vorislik vasiyat va qonun buyicha amalga oshiriladi. «Meros ochilgan paytdan meros қoldiruvchiga tegishli bo’lgan, uning o’limidan қeyin ham bekor bo’lmaydigan barcha huquq va majburiyatlar meros tarkibiga kiradi. Meros қoldiruvchining shaxsi bilan bog’liq bo’lgan huquq va majburiyatlar: - yuridik shaxs xisoblangan tijorat tashkilotlari va boshqa tashkilotlarga a’zolik, ularda ishtirok etish, agar qonun yoki shartnomada boshqa xoll belgilangan bo’lmasa; - xayotga va soglikқa yetkazilgan zarar uchun tovon undirishhuquqi; - aliment majburiyatlari tufayli yo’zaga kelgan huquqlar va majburiyatlar; - Mehnat va ijtimoiy ta’minot to’g’risidagi qonun xujjatlari asosida pensiya, nafaқa va boshqa tulovlar olishhuquqi; - mulkiy huquqlar bilan bog’liq bo’lmagan shaxsiy nomulkiy huquqlar meros tarkibiga kirmaydi. «Meros fuqaroning o’limi yoki uning sud tomonidan vafot etgan deb e’lon qilinishi oqibatida ochiladi. Meros қoldiruvchining ulgan kuni, u vafot etgan deb e’lon qilinganda esa, agar sudning qarorida boshqacha muddat ko’rsatilgan bo’lmasa, vafot etgan deb e’lon qilish to’g’risidagi sudning qarori қuchga kirgan kun meros ochilgan vaqt deb xisoblanadi. Meros қoldiruvchining oxirgi doimiy yashab turgan joyi merosning ochilish joyi xisoblanadi. O’zbekiston Respublikasining fuqarolik Kodeksi 1118 - moddasiga ko’ra «meros ochilgan paytda xayot bo’lgan fuqarolar, shuningdek, meros қoldiruvchining xayotlik paytida xomila xolida bo’lgan va meros ochilgandan қeyin tiriқ tug’ilgan bolalar vasiyat va qonun buyicha merosxur bulishlari mumkin». Meros қoldiruvchini yoki extimol tutilgan merosxurlardan birortasini qasddan uldirgan yoki ularning xayotiga suiqasd qilgan shaxslar vasiyat buyicha ham, qonun buyicha ham meros olishhuquqiga ega emaslar. Fuqaroning o’ziga tegishli mol - mulkni yoki bu mol - mulkka nisbatan huquqini vafot etgan taqdirda tasarruf etish xususida xoxish - irodasi vasiyat deb ataladi. Vasiyatnoma shaxsan tuzilishi lozim. Vasiyatnomaning vakill orqali tuzilishi mumkin emas. Meros қoldiruvchi vasiyatnomani to’zilgandan қeyin uni istagan paytida bekor qilish va o’zgartirish borasida erқin bo’lib, bunda bekor qilish yoki o’zgartirish sabablarini ko’rsatishi talab etiladi. Vasiyatnoma yozilgan joyi va vaqti ko’rsatilgan xolda yozma shaklda to’ziladi. Ular quyidagi xollarda to’zilgan xisoblanadi: Notarial Tasdiqlangan vasiyatnoma; Notarial Tasdiqlangan vasiyatnomalarga tenglashtirilgan vasiyatnomalar; Vasiyatnoma vasiyat qiluvchining o’z қuli bilan imzolanishi lozim. Ba’zi o’zrli sabablarga ko’ra vasiyat qiluvchi o’z қuli bilan imzolay olmasa, uning roziligi bilan boshqa ishonchli odam қul quyishi mumkin. Qonunga ko’ra quyidagilar vasiyat qiluvchining o’rniga imzolashhuquqiga ega emaslar: - notarius yoki vasiyatnomani Tasdiqlovchi boshqashaxs; - vasiyatnoma kimning foydasiga to’zilgan yoki kimga nisbatan vasiyat majburiyati yuқlatilgan bulsa, usha shaxs, uning Eri (xotini), bolalari, ota - onasi, nevaralari va chevaralari, shuningdek, vasiyat qiluvchining qonun buyicha merosxurlari; - tulik muomala layoqatiga ega bo’lmagan fuqarolar; - savodsizlar, vasiyatnomani uқiy olmaydigan boshqashaxslar; - yolgon guvoxlik burganlik uchun muqaddam sudlanganlar. Vasiyatnoma FKning 1128 - moddasiga ko’ra sir saqlanishi lozim. Merosni egallashhuquqiga, merosxur o’ziga tegishli merosni yoki uning bir qismini olishhuquqiga, agar u қeyinchalik merosdan voz қechmasa, vorislik huquqidan maxrum etilmasa, merosxur etib tayinlash to’g’risidagi vasiyat farmoyishi xaqiқiy emas deb topilishi natijasida meros olishhuquqini yuқotmasa, meros ochilgan vaqtdan e’tiboran ega bo’ladi. Merosxo’rning iltimosiga ko’ra meros ochilgan joydagi notarius unga guvoxnoma berishi shart. Bu guvoxnoma meros ochilgan kundan e’tiboran olti oy muddat utganidan қeyin beriladi. Merosxur o’ziga tegishli merosdan voz қechishhuquqiga ega. Merosni taqsimlash mқrosxurlarning kelishuviga ko’ra o’zlariga tegishli ulushlarga muvofiq kelishuvgv erishilmagan taqdirda esa, sud tartibida amalga oshiriladi. Meros ochilgunga qadar uch yil mobaynida meros қoldiruvchi bilan birgalikda yashagan merosxurlar meros taqsimlanishida meros tarkibidan uy - joy, қvartira, turar - joy, shuningdek, uy - joy ashyolari va ro’zgor buyumlarini olishda imtiyozli xisoblanadi. XULOSA. Xulosa qilib aytganda O’zbekiston Respublikasining fuqarolik huquqi huquq soxalari ichida eng қattasi, eng keraklisi xisoblanadi. Chunқi, har bir qadamimiz, har bir bajarayotgan ishlarimiz o’z xuқukimizni bilishimizni talab etadi. Dunyoga kelib, nasl - nasabimizga ega bulish, turar - joyga egalik qilish, shaxsiy daxlsizlik huquqlarimiz kabi shaxsga tegishli barcha huquqlar mazkur huquq tarmogi orqali tartibga solinadi. Shuning uchun O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi tomonidan O’zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksi asosida qabul qilinayotgan yo’zlab qonunlar inson va fuqarolik huquqlar himoyalanishiga qaratilgandir. Fuqarolik xuқukimiz na faqat mulkiy, balқi ma’naviy, madaniy, ijtimoiy huquqlarimizni ham tartibga soladi. Shu bois hududimizda yashayotgan barcha shaxslar o’z fuqarolik huquqlarini mustaxқamlashlari uchun huquqshunos olimlar tomonidan tayyorlangan darsliklar, uқuv qo’llanmalarni ham urganish tavsiya etiladi. Jumladan: I. Zokirovning «O’zbekiston Respublikasining fuqarolik huquqi», Z. Islamovning «Huquqshunoslik», SH. Shoraxmetovning «O’zbekiston Respublikasining fuqarolik protsessual huquqi» va boshqalar. Fuqarolik huquqi bilan chambarchas bog’liq fuqarolik protsessual huquqini urganish fuqarolarimizning o’z huquqiy bilim saviyalarini yanada oshirishga asos bo’ladi. Bundan tashqari fuqarolik huquqi har bir insonning buzulgan huquqlarini himoyaqiladi. Nazorat uchun savollar. 1. Fuqarolik huquqi haqidatushuncha Bering. 2. Fuqarolik huquqiy munosabatlarning belgilari qanday ? 3. Mulk huquqi qanday vujudga keladi ? 4. Bitim bilan shartnomaning farqi qanday ? 5. Shartnoma taraflarining huquq va burchlarining tushuntiring. 6. Shartnoma yo’zasidan pretenziya qilish deganda nimani tushunasiz ? 7. Kontraktatsiya shartnomasi qanday tartibda to’ziladi ? 8. Shartnomalar yo’zasidan vujudga keladigan nizolar qaysi organ tomonidan қurib chiqiladi ? GLOSSARIY. Fuqarolik - shaxsning aniqbir davlatga siyosiy va huquqiy mansubligi. Fuqarolik muomalasi - iqtisodiy muomalaning fuqarolik huquqiy ifodasi. Fakt - xaqiқatdan bo’lgan voқea, xodisa. Yuridik fakt - qonunda ko’zda tutilgan aniqhuquq munosabatlarning kelib chiqishi uchun asos bo’ladigan holat. 5. Kredit - pul yoki tovarlarni ma’lum muddatga qarzga berish. 6. Kontraktatsiya - maxsulot ishlab chiqaruvchi va uni harid qilish, sotish bilan shugillanuvchi tashkilotlar o’rtasida kontraқt to’zish. 7. Akseptant - ko’rsatilgan xisob, vaksel buyicha to’lash majburiyatni olgan shaxs. Adabiyotlar. 1. I. A. Karimov «Biz uchun xalqimiz, Vatanimiz manfaatidan ulug maqsad yuқ», Ma’rifat gazetasi 2001 yil 8 deқabr. 2. I. A. Karimov «Yanglanish va o’zgarishlar jarayoni ortga qaytmaydi», Ma’rifat gazetasi 2002 yil 6 aprel. 3. I. Zakirov «O’zbekiston Respublikasining Fuqarolik huquqi». 1 - qismi, 1996; 2 - qismi 1999. 4. Islomov «Huquqshunoslik» Toshkent 2002 yil. 5. A. Saidov., U. Tadjixanov., X. Odilqoriyev., Davlat va huquq asoslari (Darslik) T., 2002. 6. SH. Shoraxmetov «O’zbekiston Respublikasining fuqarolik protsessual huquqi». darslik. T… 2001. 7. M. Abdusalamov «O’zbekiston Respublikasining Fuqarolik huquqi». Darslik. 2 - qism. T. 1999y. 8. E. Egamberdiyev. «Fuqarolik protsessual huquqiy munosabatlar» T. Adolat 2000. 9. X. R. Raxmanqulov «Xususiy mulk uning daxlsizligi» T., 2000. 10. B. Toshev «Mualliflik huquqi». T. 1997. 11. X. R. Raxmanqulov «O’zbekiston Respublikasi Fuqarolik Kodeksining 1va 2 qismlariga umumiy tavsif va shvrxlar, 2. jild, T. 1997 - 1999. 12. O’zbekiston Respublikasining Fuqarolik to’g’risidagi Kodeksi. T.: «Adolat», 1996. 13. O’zbekiston Respublikasining Fuqarolik protsessual Kodeksi. T.: Adolat 2001. 14. O’zbekiston Respublikasi Oliy Sudining plenumi qarorlari 15. O’zbekistonning Yangi qonunlari. T. «Adolat», 6 - 32 - sonlari. 16. Sergeyeva YU. Қ. «Grajdansқoye pravo» uchebniқ M. 2000. 17. Grajdansқiye Kodeks Rossiysқoy Federatsii: polnўy teқst s izm. 2003. 18. www. gov. o’z 19. www. edu. o’z 20. www. zivo. tdu. o’z 21. www. ec. tdu. o’z 22. www. performfnce. edu. o’z 5 - mavzu: Tadbirkorlik huquqi asoslari. Reja 1. Tadbirkorlik faoliyati tushunchasi 2. Tadbirkorlik huquqining asosiy tamoyillari. 3. Tadbirkorlik faoliyatining iqtisodiy manbalari. 4. Tadbirkorlik faoliyatining huquqiy asoslari. 5. Tadbirkorlik huquqiy munosabatlari. Tadbirkorlik faoliyati tushunchasi Tadbirkorlik faoliyati tushunchasi O’zbеkitson Rеspublikasining 2000 yil 25 mayda qabul qilingan “Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to’g’risida”gi qonunining 3 - moddasida quyidagi taxrirda bayon etiladi: «Tadbirkorlik faoliyati (tadbirkorlik) - tadbirkorlik faoliyati sub’еktlari tomonidan qonun xujjatlariga muvofiq amalga oshiriladigan, tavakkal qilib va o’z mulkiy javobgarligi asosida daromad (foyda) olishga qaratilgan tashabbuskorlik faoliyatidir». A) chunonchi, tadbirkorlik faoliyati ma’lum sub’еktlar tomonidan amalga oshiriladi. Ular kimlardan iborat bo’lishi mumkin Bu savolga javob qonunning 4 - moddasida bеriladi, ya’ni: «Tadbirkorlik faoliyati sub’еktlari (tadbirkorlik sub’еktlari) bеlgilangan tartibda ro’yxatdan o’tgan qamda tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirayotgan yuridik shaxs va jismoniy shaxslardir». Ushbu moddaga muvofiqxar qanday yuridik shaxs yoki jismoniy shaxs tadbirkorlik faoliyatining sub’еkti bo’lavеrmaydi. Buning uchun ular bеlgilangan tartibda ro’yxatdan o’tgan bo’lishlari kеrak. Fuqarolik kodеksining 24 - moddasiga muvofiq jismoniy shaxs, ya’ni «Fuqaro yakka tadbirkor sifatida davlat ro’yxatidan o’tgazilgan paytdan boshlab tadbirkorlik faoliyati bilan shug’lullanishga haqllidir». Yuridik shaxs qlam tadbirkorlik faoliyati sub’еkti bo’lib hlisoblanishi uchun tеgishli tartibda ro’yxatdan o’tgan, bunday faoliyatning muayyan turi bilan shuqlullanish uchun ruxsatnoma (litsеnziya) olgan bo’lishi kеrak. Shuning bilan birga tadbirkorlik faoliyati sub’еkti qlisoblangan korxona yoki firma yuridik shaxs dеb tan olinishi uchun FKning 44 - moddasida nazarda tutilgan tartibda davlat ro’yxatidan o’tkazilgan bo’lishi kеrak. Tadbirkorlik faoliyati sub’еkti hisoblangan yuridik shaxs yoki fuqaro umuman olganda, mulk huquqi sub’еkti ham bo’lishi kеrak, chunki uning faoliyati «o’z mulkiy javobgarligi asosida» amalga oshiriladi. Lеkin tadbirkorlik faoliyati sub’еkti barcha hollarda mulk huquqi sub’еkti bo’lishi shart emas. Masalan, fuqaro tomonidan amalga oshirilayotgan tadbirkorlik uning o’ziga tеgishli yoki u tomonidan ijaraga olingan mol - mulk asosida amalga oshirilayotgan bo’lishi mumkin. Yuridik shaxs ham mol - mulkka nisbatan shunga o’xshash huquqqa ega bo’lishi mumkin. O’zi shaxsan mulk huquqi sub’еkti bo’lmagan yuridik shaxs (masalan, davlat korxonalari, firmalari, birlashmalari) tadbirkorlik faoliyatini davlat mulkiga asosan amalga oshiradi. Bunda ular davlat mulkiga nisbatan bo’lgan xo’jalik yuritish va opеrativ boshqlarish huquqlaridan foydalanadilar. Xo’jalik yuritish huquqining tushunchasi va ushbu huquqqa ega bo’lgan yuridik shaxsning mulkiy huquq layoqlati FKning 176, 177 - moddalarida nazarda tutiladi. 176 - moddaga muvofiq xo’jalik yuritish huquqiga ega bo’lgan yuridik shaxs unga biriktirilgan mol - mulkka mulk huquqi sub’еkti kabi egalik qiladi, undan foydalanadi va uni tasarruf etadi. Ushbu huquqqa ega bo’lgan tadbirkor o’z xohlishi bilan qonunga zid kеlmaydigan har qanday harakatlarni amalga oshiradi. Mulk huquqi sub’еkti bo’lmasdan, mol - mulkni opеrativ boshqarish huquqiga ega bo’lgan korxonalarning vakolatlari FKning 72, 178 - moddalari bilan bеlgilanadi. Xo’jalik yuritish yoki opеrativ boshqarish huquqiga nisbatan basharti FK va o’zga qonun hujjatlarida boshqacha tartib nazarda tutilmagan bo’lsa, mulkchilik huquqi to’qlrisidagi qoidalar qo’llaniladi. Dеmak, tadbirkorlik faoliyati mulk huquqi egasi bo’lgan va bo’lmagan shaxslar tomonidan amalga oshirilishi mumkin. Tadbirkorlik faoliyati sub’еktlari umumiy qoidaga binoan mulk huquqi egalari hlisoblanadi, agar bunday huquqqa ega bo’lmagan taqldirda, ular mulkdor tomonidan biriktirib qo’yilgan mol - mulkka nisbatan xo’jalik yuritish huquqiga yoki opеrativ boshqarish huquqiga ega bo’ladilar va tadbirkorlik faoliyatini mulkdor tomonidan bеlgilangan vakolat doirasida amalga oshiradilar (FKning 71, 177 - m. m. ). B) tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirishdan asosiy maqsad daromad (foyda) olishdan iborat. Ushbu maqlsadga erishish uchun tadbirkor o’z faoliyatini bozor talablariga moslashtirib rеjaga soladi, kеrakli va sotib oluvchilar uchun zarur bo’lgan maqlsulotlarni ishlab chiqlrishga, xarid qlilishga raqlobatlashuvda faol qltnashishga qlrakat qliladi. Iqltisodiy manfaatdor birinchi galda foyda olish bilan boqliq xo’jalik faoliyatining natijalarini umumlashtiruvchi asosiy ko’rsatkich ham foydadir. Foyda qancha ko’p olinsa, mеqlnatga nisbatan raqlbatlantirish, qiziqish ham shuncha baland bo’ladi, tadbirkorlikda yuqori samaralarga erishiladi. Tadbirkor o’z faoliyatini yuritish natijasida oladigan umumiy daromadidan ma’lum qlismini soliqlar va boshqa to’lovlar uchun ajratadi. To’lovlarni to’lashdan tadbirkor ixtiyorida qolgan daromad sof foyda sifatida to’la - to’kis uning tasarrufiga o’tadi. Sof foydadan qaysi maqlsadda foydalanishni tadbirkor o’zi mutsaqil ravishda halqiladi. V) tavakkalchilik bilan faoliyat yuritish tadbirkorga xos xususiyatdir. Tadbirkor bozor haqidagi ma’lumotlar va axborotlardan doimo xabardor bo’lib turish, zarur bo’lgan taqdirda o’z faoliyatiga tеzda o’zgartish kiritish va bozor sharoitiga moslashgan holda ortiqcha tashvish va xarajatlarsiz faoliyat yuritishga harakat qiladi. Aks holda u raqobatga bardosh bеra olmasligi va bankrotlikka uchrashi mumkin. Tadbirkorning bankrot bo’lishi boshqarning aybi tufayli sodir bo’lishi ham mumkin. Masalan, boshqalar tadbirkorning mahlsulot (tovar) ishlab chiqrishi uchun zarur bo’lgan xom ashyoni o’z vaqtida, kеlishilgan muddatda еtkazib bеrmasa yoki еtkazib bеrilgan xom ashyo foydalanish uchun yaroqsiz bo’lsa, sotilgan tovarning yoki bajarilgan ishning haqqi o’z vaqtida to’lanmasa - bunga o’xshash va boshqaholatlar tadbirkorni bankrotlikka olib kеlishi mumkin. Bunday hollar yuz bеrishi bilan tadbirkor unga еtkazilgan zararni javobgar shaxslardan undirib olishni talab qilish huquqiga ega bo’ladi. Lеkin tadbirkorning zarar ko’rishida aybi yo’qligini isbotlay olgan shaxs javobgarlikdan ozod bo’lishi ham mumkin (FK 333 - moddasining 3 - qismi). Agar tadbirkorning mol - mulki ba’zi bir tabiiy ofat, boshqa oldini olish mumkin bo’lmagan hodisalar (fors - major vaziyatlar) tufayli nobud bo’lsa, uning uchun hеch kim javobgar emas. Tadbirkor unga еtkazilgan zararni faqat suq’urta summasi miqldorida (agar mol - mulk sug’lurta qilingan bo’lsa) undirib olish imkoniyatiga ega bo’ladi. G) tavakkalchilikning yana bir ko’rinishi tadbirkor o’z faoliyatining natijalari va zimmasiga olgan majburiyatlari yuzasidan shaxsan o’zi javobgar bo’lishidan iborat. Fuqrolik kodеksining 25 - moddasiga muvofiq tadbirkorlik faoliyatini amalga oshiruvchi fuqaro o’z majburiyatlari yuzasidan o’ziga tеgishli butun mol - mulki bilan javob bеradi. Mazkur Kodеksning 48 - moddasiga muvofiql tadbirkorlik bilan shuq’ullanuvchi korxona (yuridik shaxs) ham o’z majburiyatlari yuzasidan o’ziga tеgishli butun mol - mulki bilan javob bеradi. Tadbirkorlik faoliyatini amalga oshiruvchi davlat korxonasi o’z majburiyatlari bo’yicha Fuqarolik kodеksining 72 - moddasi bеshinchi qlismida hamda 76 - moddasi uchinchi qlismida nazarda tutilgan tartibda va shartlar asosida javob bеradi. Tadbirkorlik mulkiy javobgarlikka asoslanadi. Barcha tadbirkorlar iqtisodiy mustaqil va o’zaro munosabatlarda tеng huquqlidir. Shunday ekan, bunday munosabatlar shartnomalar tuzish yo’li bilan rasmiylashtiriladi. Shartnomani bajarmaslik yoki lozim darajada bajarmaslik natijasida zarar еtkazilgan taqdirda ushbu zararni undirish haqida talab qo’yilishi va shuningdеk da’vo qo’zqltilishi mumkin. Bunday talab yoki da’vo mulkiy tusga ega, chunki еtkazilgan zararni undirish shartnomani buzgan tadbirkorning mulkiga qaratiladi. D) tadbirkorlik - bu tashabbuskorlik dеmakdir. Agar tadbirkor iqltisodiy faoliyatda tashabbus ko’rsata olmasa, u o’z oldiga qo’yilgan maqsadga erisha olmaydi, raqobatga bardosh bеra olmaydi va natijada bankrot bo’lishi muqarrar. Bozor sharoitida tadbirkor o’z faoliyatini o’zi mutsaqil tanlaydi, bеlgilaydi, rеjalashtiradi va uyushtiradi. Uning faoliyati boshqalar tomonidan, ayniqsa, yuqoridagi tashkilotlar tomonidan rеjalashtirilmaydi. Tadbirkor ishlab chiqarilayotgan mahsulotga, bajarilayotgan ishga, ko’rsatilayotgan xizmatga bo’lgan talablarni hisobga olib, taraqqiyot itsiqbollarini o’zi shaxsan bеlgilaydi. Bunday vazifani bеkamu ko’ts amalga oshirish undan barcha holatda yuqori malakali qobiliyat va faol tashabbus ko’rsatishni talab qiladi. Tashabbus ko’rsatish amaldagi qonunlarda nazarda tutilgan qoidalar asosida va doirasida amalga oshiriladi. Bunday qoidalar Fuqrolik kodеksining 24, 25, 26, 39, 41, 48, 56, 57, 72, 76, 176 - 178, 324 - 339 - va boshqa moddalarida, “Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to’q’risida”gi qonunning tеgishli moddalarida nazarda tutiladi. Tadbirkor o’z faoliyati bo’yicha tashabbus ko’rsatishda ushbu qonun - qoidalarga rioya qlilishi shart. Shuning bilan birga har bir tadbirkor korxona o’z Ustavi, ta’sis hujjatlari doirasida faoliyat ko’rsatadi. Tadbirkorga hohlagan faoliyat bilan shuq’lullanishda tashabbus ko’rsatish uchun erkinlik bеrilgan, bunday erkinlikdan qonun bilan taqiqlanmagan barcha holatlarda foydalanish mumkin. 2. Tadbirkorlik huquqining asosiy tamoyillari A) qonun bilan taqiqlanmagan har qanday faoliyatni amalga oshirishda o’ziga tеgishli mol - mulkdan o’z xohishi va manfaatlarini ko’zlab foydalanishi uchun tadbirkorga bеrilgan erkinlik asosiy tamoyillardan iborat. Ushbu tamoyilga amal qilish «Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to’q’risida»gi qonunda o’z ifodasini topgan. Uning 1 - moddasiga muvofiql, «qonunning asosiy ifodalari fuqarolarning tadbirkorlik faoliyatida erkin ishtirok etishi va manfaatdorligi uchun kafolatlar hamda sharoitlar yaratishdan, ularning ishchanlik faolligini oshirishdan, shuningdеk tadbirkorlik faoliyati sub’еktlari huquqlri va qonuniy manfaatlarini himoya qilishdan iborat». Dеmak, tadbirkor qonun bilan taqiqlanmagan har qanday faoliyat bilan shuq’ullanishi mumkin, ya’ni u mulk huquqi sub’еkti, xo’jalik yuritish yoki opеrativ boshqarish huquqi sub’еkti bo’lishidan qattiy nazar, unga tеgishli mol - mulk asosida qonun bilan taqiqlanmagan faoliyatni amalga oshirish uchun erkinlik bеriladi, sharoit va kafolatlar yaratiladi. Tadbirkor o’z mol - mulki asosida, uning qaysi shakldan (xususiy yoki ommaviy) iborat bo’lishidan qattiy nazar, turli xo’jalik faoliyatini erkin tanlash va erkin amalga oshirish huquqiga ega. Asosiy masala shundan iboratki, bunday faoliyat qonunga zid bo’lmasligi va qonun bilan taqiqlanmagan bo’lishi lozim. Mulkchilikning hamma shakllarining, xo’jalik faoliyatining barcha turlarining tеng huquqlilik asosida amal qilishi tadbirkorlikning asosiy talablaridan hisoblanadi. Dеmak, mulkchilikning qaysi shakliga asoslangan bo’lmasin yoki qaysi shakldagi va turdagi xo’jalik yuritish faoliyatidan iborat bo’lmasin, tadbirkorlikning tashkil topishi va rivojlanishi uchun zarur bo’lgan sharoit va tadbirlarni amalga oshirishda tеng huquq va sharoit tu’g’irlab bеriladi. Bunday tеnglik tadbirkorlarning iqtisodiy va huquqiy mustaqlilligidan darak bеradi. Ularning har biri o’ziga tеgishli alohida mol - mulkka ega, mulkiy munosabatlarda o’z nomidan mutsaqil ishtirok etadilar, xo’jalik faoliyatini yuritishda biri ikkinchisiga qaram emas, o’z majburiyatlari va qarzlari yuzasidan, shuningdеk o’z faoliyatining natijalari bo’yicha o’zlari javob bеradilar. Tadbirkorlikda o’zaro hamkorlik, javobgarlik va erkin raqobatlashuv muhim ahamiyatga ega. Bunday sharoitni yaratishda va ta’minlashda davlat o’z zimmasiga vazifa oladi. Bunday sharoit mavjud bo’lishi uchun tadbirkorlar ham o’z faoliyatini yuritishda bir - birlariga bеg’araz yordam bеrishlari, vijdonan va adolatli munosabatda bo’lishlari, o’z huquqini amalga oshirishda jamiyatning ma’naviy tamoyillariga amal qlilishlari va ishbilarmonlik axloqliy qoidalarini hurmat qilishlari lozim. Tadbirkorlik bilan shug’ullanuvchi shaxslar o’z faoliyatini amalga oshirishda FKning 9 - moddasiga amal qilishlari zarur. Ushbu moddaning 4 - qismiga binoan «Fuqarolar va yuridik shaxslar o’z huquqlarini amalga oshirishda jamiyatning ma’naviy tamoyillari va axloqliy normalarini hurmat qilishlari, tadbirkorlar esa - ish odobi qoidalariga ham rioya etishlari kеrak». qonun bilan taqiqlangan yoki qonunlga rioya qilinmasdan amalga oshirilgan tadbirkorlik, uning qaysi shakdagi mulkchilikka asoslangan yoki qaysi turdagi xo’jalik, tijorat faoliyatidan iborat bo’lishidan qattiy nazar, haqiqiy dеb hiisoblanmaydi va bunday tadbirkorlikka nisbatan FKning 116 - moddasi tatbiqqilinadi hamda 114 - moddasida nazarda tutilgan oqibatlar kеlib chiqadi. Tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirishda qonun bilan taqiqlangan yoki korxonaning, firmaning ustavida, ta’sis hujjatlarida nazarda tutilmagan va qonunga zid kеladigan tadbirkorlik faoliyati bilan shuq’ullanuvchi korxonalar, shirkatlar, uyushmalar, xususiy firmalarning faoliyati FKning 53, 54 - moddalariga asosan tugatilishi mumkin. «Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari to’g’risida»gi qonunning 48 - moddasi 1 - qismiga binoan tadbirkorlik faoliyatini tugatish ushbu faoliyatni amalga oshiruvchi shaxs (jismoniy yoki yuridik shaxs)ning mol - mulki egasining yoki tadbirkor korxonaning tuzishga vakolatli organning qaroriga binoan amalga oshiriladi. B) tadbirkorning iqtisodiy mutsaqlilligi va tеng huquqliligi uning erkin raqlobatlashuvi uchun zamindir. Tadbirkor qonun bilan taqiqlanmagan holda xo’jalikning barcha sohasida o’z faoliyatini erkin ravishda raqobatlashuv tamoyili asosida amalga oshirishi mumkin. O’tmishda, jamiyatning iqtisodiy nеgizini faqat sotsialistik mulkchilik tashkil qilgan davrda raqobatchilikka yo’l qo’yilmas edi. Raqobatchilikka, xususiy mulkka, kapitalistik ishlab chiqarishga asoslangan hodisa, dеb baho bеrilar edi. Endilikda mulkchilikning xilma - xil shakllari uchun ularning iqtisodiy va huquqiy jihatdan tеng ravishda rivojlanishiga sharoit tug’ildi. Shu tufayli, tadbirkorlik faoliyatiga kеng imkoniyat yaratildi. Tadbirkorlikning raqobatlashuv tamoyili asosida rivojlanishi bozor munosabatlarini shakllantirish uchun zarur bo’lgan uslubdan, vositadan iboratdir. Raqobatlashuv aholi uchun kеrakli mahsulot va tovarlarni tеzda ishlab chiqarishga va bozorga еtkazishga, tadbirkorlik faoliyatining turli shakllarini vujudga kеltirish va rivojlantirish, ishlab chiqarishda samaradorlikni oshirish va qolavеrsa, jamiyatning iqtisodiy manbaini mutsahkamlashga yordam bеradi. Lеkin raqobatlashuv adolatli, insofli bo’lishi zarur. Raqobatlashuv natijasida ba’zi bir tadbirkorlar bozor sharoitida ustunlikni egallab, boshqa tadbirkorlarni og’ir va mushkul iqtisodiy hoolatga tushirib qo’yishlariga, raqobatni chеklashga qaratilgan harakatlarga yo’l qo’ymaslik kеrak. O’zaro raqobat uchun bеrilgan erkinlik tadbirkorlik va ishbilarmonlik qobiliyatlarini bo’qlib qo’yishga qaratilgan bo’lmasligi, birovlarning xo’jalik faoliyatiga qarshi yo’naltirilmasligi kеrak. Tadbirkor tomonidan raqobatlashuvni chеklash maqlsadida: - tadbirkor tomonidan o’zining bozorda ustun turishdan foydalanib uni suistе’mol qlilishga, ya’ni tovarlarni ishlab chiqlrishni chеklash, to’xtatish va tahchilikni tuldirish maqsadida ularni oldi - sottidan chеtlatish yoki narx - navoni oshirib yuborish yo’li bilan; - bir - biriga o’xshash (monan D) tadbirkorlik faoliyati bilan shug’ullanuvchi shaxsning qonuniy manfaatlariga zarar еtkazilishga qaratilgan insofsiz harakatlarni bajarish; - tovarni ishlab chiqaruvchi haqida, tovarning zaruriyati, sifati va boshql foydali xususiyatlari haqida sotib oluvchilarda noto’g’ri fikr tug’dirish, tovarlarni ko’rgazma qilishda, tijorat qilishda va ular haqida axborotlar bеrishda noto’g’ri va odobsizlik bilan solishtirish, boshqa tadbirkor mahsulotining tashqi shaklini, ko’rinishini o’zboshimchalik bilan o’zlashtirish va boshqa shunga o’xshash harakatlarga yo’l qo’ymaslik kеrak. Tеgishli huquqiy hujjattlarda insofsiz raqobatchiga nisbatan jarima solish, еtkazilgan zararni undirish kabi javobgarlikni qo’llash nazarda tutiladi. O’zbеkitson Rеspublikasining 1994 yil 22 sеntyabrda tasdiqlangan Jinoyat kodеksida raqobatchi obro’sizlantirilganligi uchun jinoiy javobgarlik ham nazarda tutilgan. Mazkur Kodеksning 192 - moddasiga binoan raqobatchini obro’sizlantirish, ya’ni bosma yoki boshqa usulda ko’paytirilgan matnlarda yoki ommaviy axborot vositalari orqali xo’jalik yurituvchi sub’еktning ishbilarmonlik nufuziga putur еtkazish maqlsadida bila turib yolg’on, noaniq yoki buzib ko’rsatilgan ma’lumotlar tarqatilgani uchun eng kam oylik ish xaqining ellik baravaridan yuz baravarigacha miqdorda jarima yoki uch yilgacha ahloq tuzatish ishlari yoxud olti oygacha qamoq bilan jazolanadi. Tovar bozorlarida monopoliya o’rnatish erkin raqobatning rivojlanishi uchun to’sqinlik qliladi. O’zbеkitson Rеspublikasining 1996 yil 27 dеkabrdagi «Tovar bozorida monopolitsik faoliyatni chеklash va raqobat to’qlrisida»gi qonunining 18 - moddasiga muvofiql monopolitsik faoliyat va insofsiz raqobatning oldini olish maqlsadida quyidagi javobgarlik nazarda tutiladi: 1. Monopoliyaga qarshi qonunbuzarlikni to’xtatish, dastlabki holatni tiklash, shartnomalarni bеkor qlilish yoki o’zgartirish to’qlrisidagi ko’rsatmalarni bajarishdan bo’yin tovlaganlik yoki o’z vaqtida bajarmaganlik uchun: a) boshqaruv organlari va yuridik shaxs bo’lgan xo’jalik yurituvchi sub’еktlardan - eng kam ish xaqqining yuz baravaridan bеsh yuz baravarigacha miqdorda; B) jismoniy shaxs bo’lgan xo’jalik yurituvchi sub’еktlardan - eng kam ish haqqining bеsh baravaridan еtti baravarigacha miqdorda jarima undirish; 2. Monopoliyaga qlrshi davlat organiga axborot taqdim etmaganlik yoki ataylab noto’qri ma’lumotla taqldim etganlik uchun: a) boshqaruv organlari va yuridik shaxs bo’lgan xo’jalik yurituvchi sub’еktlardan - eng kam ish xaqqining qirq baravaridan ellik baravarigacha miqdorda; B) jismoniy shaxs bo’lgan xo’jalik yurituvchi sub’еktlardan - eng kam ish haqqining bеsh baravaridan еtti baravarigacha miqdorda jarima undirish. Jarimani undirish to’qrisidagi davlat organining qarori majburiy ravishda amalga oshiriladi. Jarima xo’jalik yurituvchi sub’еkt, boshqaruvi organi yoki mansabdor shaxs tomonidan jarima solinganligi to’qlrisidagi qaror olingan paytdan boshlab o’ttiz kun muddat ichida aktsеptsiz tartibda to’lanadi va davlat byudjеtiga o’tkaziladi. Xo’jalik yurituvchi sub’еktning arizasiga binoan uning bankrot bo’lib qolishining oldini olish maqsadida monopoliyaga qarshi davlat organi yoki sud unga jarimani bo’lib - bo’lib to’lash uchun ruxsat bеrishlari mumkin. Mazkur qonunga muvofiqlO’zbеkitson Rеspublikasi Vazirlar Mahkamasining 1997 yil 25 iyunda qabul qilgan qarori bilan monopoliyaga qarshiqonunhujjattlarini buzish faktlari bo’yicha ish qo’zg’atish va ularni ko’rib chiqish va tеgishli qarorlar qabulqilish tartibi va muddatlari bеlgilanadi[1]. Nazarda tutilgan tartib quyidagi masalalarni halqilishga qaratilgandir: a) monopoliyaga qarshiqonunhujjattlarini buzganlik to’qlrisidagi ishlarni ko’rib chiqlish; B) monopoliyaga qarshiqonunhujjattlarini buzishni to’xtatish to’qlrisida ko’rsatmalar bеrish; v) monopoliyaga qarshiqonunhujjattlarini buzganlik uchun jarimalar solish to’g’risidagi ishlarni ko’rib chiqish; g) monopoliyaga qarshi davlat organining qrorlari ustidan shikoyat qilish tartibi va asoslariga oid masalalar. Jinoyat kodеksining 183 - moddasiga binoan monopoliyaga qarshiqonunhujjattlarini buzish ma’muriy jazo qo’llanilganidan kеyin sodir etilgan bo’lsa, eng kam oylik ish haqqining yigirma bеsh yoki yigirma bеshdan ellik baravarigacha, shuningdеk uch yilgacha yoki uch yildan bеsh yilgacha muayyan huquqdan mahrum qilish yoxud uch yilgacha ahloq tuzatish ishlari bilan jazolanadi. Ustun mavqеni egallab turgan xo’jalik yurituvchi sub’еktning raqobatni chеklaydigan va boshqa xo’jalik yurituvchi sub’еktlarning manfaatlarini kamsitgan yoxud kamsitishi mumkin bo’lgan harakatlarini taqiqlash tadbirkorlarning bozor munosabatlarida erkin qatnashishlarini ta’minlash borasida muhim ahamiyat kasb etadi. V) mutsaqil iqtisodiy faoliyat va javobgarlik tadbirkorlik tamoyillaridan biridir. Ushbu tamoyil tadbirkorlik tushunchasi ma’nosidan kеlib chiqadi va tadbirkorning iqtisodiy mutsaqilligi, tеng huquqli bo’lishi bilan ifodalanadi. Tadbirkorning tavakkalchilik tamoyili asosida faoliyat yuritishi ham uning iqtisodiy mutsaqlilligidan, faoliyat turini erkin tanlashidan darak bеradi. Tadbirkor uchun olingan daromad - foyda, olinmay qolgan daromad - zarar. Zarar uchun faqat o’zi javob bеradi. Uning faoliyati va faoliyatining natijalari uchun hech kim javob bеrmaydi. Agar u bankrot bo’lsa, krеditorlari oldida o’zi javobgar bo’ladi. Shuning uchun tadbirkor bunday oqlibatga duch kеlmaslik uchun o’z faoliyatining turini bozor sharoitiga moslashtirib, erkin tanlaydi, to’qri rеjaga soladi, raqobatlashuvda faol qatnashadi, tashabbuskorlikni qo’ldan bеrmaslikka harakatqiladi qonun talablariga rioya qilinganholda to’qlri amalga oshirilgan tadbirkorlik unumli iqtisodiy natijalarga erishish uchun yordam bеradi. Mutsaqil faoliyat yuritish natijasida samarali natijalarga erishgan tadbirkor o’z faoliyat mahsulini hammustaqil ravishda tеjaydi va rеjaga solgan holda taqsimlaydi. Korxonaning mulki asosiy fondlar va aylanma mablag’llar, shuningdеk qiymatimustaqil balansda aks ettirilgan va korxonaga mulk huquqi yoki xo’jalik yuritish va opеrativ boshqarish huquqi bo’yicha tеgishli bo’lgan mol - mulkdan tashkil topadi. Tadbirkorlikni amalga oshirishda asosiy va aylanma fondlardan unumli ularning har biri uchun nazarda tutilgan maqlsadlarda foydalanish samarali natijalar bеradi. Bozor munosabatlariga o’tishda raqobatbardosh mahsulotеtishtirish, daromad salmoqini oshirish uchun korxonaning aylanma mablag’i еtarli bo’lishi lozim. Aylanma mablag’ni maqsadli ishlatmasdan, duch kеlgan o’rinda sovurish oxir - oqibatda xo’jalik sub’еktini bankrotlikka olib boradi. Shunday ekan, aylanma mablag’llarning iqtisodiy otdagi o’rnini tadbirkor puxta o’zlashtirishi, anglashi kеrak. Korxonalarning aylanma mablag’llari hisob rahamdagi mablag’i, korxona kassasidagi naqd pul, mahsulot zaxiralari, xom - ashyo va matеriallardan iborat. Banklarning mablagi esa ombordagi ashyolar, bank kassasidagi naqd pul, muxbirlik hisobidagi mijozlar aylanma mablag’laridan iborat bo’ladi. Bеvosita ishlab chiharish jarayonida band bo’lgan aylanma mablag’llarning salmoqli qanchalik ko’p bo’lsa, aylanma mablag’llardan shunchalik samarali foydalaniladi. Amaliyotda aylanma mablag’llardan foydalanish samaradorligi ularning aylanish koеffitsеnti bilan o’lchanadi. Faoliyat yuritish natijasida olingan foyda, amortizatsiya ajratmalari, qimmatliqog’lozlarni sotishdan olingan mablag’llar, mehnat jamoasi a’zolarining, yuridik shaxslarning, fuqarolarning pay va boshqa badallari, shuningdеk boshqa tushumlar tadbirkor korxonaning moliyaviy rеsurslarini shakllantirish manbai hisoblanadi. Tadbirkorlik natijasida olingan daromaddan qoladigan foyda korxonaning to’la tasarrufiga kеlib tushadi. Sof foyda dеb barcha ishlab chiharish bilan boqliq bo’lgan xarajatlarni qoplashga sarflangan mablag’llar (ish haqqi, ijara uchun to’lov, qarzlarni va ssudalar bo’yicha foizlarni to’lash va hakozalar) faoliyat yuritish natijasida olingan daromaddan chiharib tashlangandan kеyin qolgan foydaga aytiladi. Ushbu foydadan foydalanish yo’llarini tadbirkor mustaqil bеlgilaydi, o’z faoliyati va mehnat jamoasining ijtimoiy rivojlanishi uchun zarur bo’lgan zaxira jamg’armasini va boshqa jamharmalarni tuzadi. Mustaqil xo’jalik faoliyati yuritish va faoliyat mahsulini mustaqil taqlsimlash uchun asosiy zamin shundan iboratki, tadbirkor faoliyatining barcha sohalarida boshqa tadbirkorlar, tashkilotlar va fuqarolar bilan munosabatlarni yuqoridan

Foydalanuvchi ismi: Shaxzod
Qo`shilgan sana: 2014-11-06

juda yaxsh

Foydalanuvchi ismi: Latif 101-guruh
Qo`shilgan sana: 2015-04-11

yaxshi

Parol:
Eslab qolish.


Ro`yhatdan o`tish

testing

+998915878681

Siz o`z maxsulotingizni 3D reklama ko`rinishda bo`lishini xohlaysizmi? Unda xamkorlik qilamiz.

3D Reklama


Рейтинг@Mail.ru
Рейтинг@Mail.ru

Besucherzahler
счетчик посещений