linkedin facebook linkedin facebook nod32

Informatika va axborot texnologiyalari fanining maqsadi.

Muallif: Mengliyev Sh.

Qo`shilgan sana: 2014-03-05

Informatika  va axborot texnologiyalari  fanining predmeti. Uzluksiz va diskret axborotlar.

Ilmiy texnika rivojining diqqatga sazovor xususiyatlaridan biri - hisoblash texnikasining inson faoliyatining barcha sohalariga keng miqyosda tatbiq qilinishidir. Xalq xo’jaligining rivoji o’z navbatida yuqori unumli elektron hisoblash mashinalarini (EHM), raqamli-programmali boshqariladigan stanoklar va qurilmalar, sanoat robotlari va ishlab chiqarish modullarini ishlab chiqarishni ko’paytirish va keng miqyosda tatbiq etishni talab etadi. Avtomatlashtirishning asosiy quroli bo’lib, o’zining algoritmik va programma ta’minotiga ega bo’lgan kompyuterlar xizmat qiladi.
Dvigatel va robotlarning kashf qilinishi jismoniy mehnatni avtomatlashtirish asrini ochgan bo’lsa, kompyuter va sun’iy intellekt vositalarning paydo bo’lishi inson aqliy faoliyatida xuddi shunday yangi davrni boshlab berdi. Shuning uchun ilmiy - texnika rivojining hozirgi bosqichi ko’pincha "kompyuter inqilobi" deb yuritiladi.
Elektron hisoblash texnikasining, ayniqsa, mikrokompyuter vositalarining tez rivoji o’ziga xos yangi ilmga turtki berdi. Hozirgi paytda  informatika faniga ma’lumotlarni avtomatlashtirilgan qayta ishlash va boshqarish bilan bog’liq bo’lgan yangi ilmiy yo’nalish sifatida qaralmoqda.
Kompyuterlarni yangi aloqa vositalari orqali bog’lash imkonining vujudga kelishi informatsion texnologiyaning va shu jumladan "qog’ozsiz" informatikaning imkoniyatlarini keskin oshirdi. Bu zamonaviy texnologiya jamiyat turmushining barcha sohalariga o’z amaliy ta’sirini o’tkazmoqda.
Agar 70-yillarda EHM-lar maxsus hisoblash markazlarida joylashtirilib, faqat mutaxassis-operatorlar bu EHM-larda ishlagan bo’lsa, hozir esa kompyuterlar ixcham, lekin juda imkoniyati keng bo’lgan qurilma bo’lib, mutaxassislarga avtomatlashtirilgan ravishda ma’lumotlar va bilimlar bankiga bevosita murojaat qilish imkonini ta’minlaydi.
Ma’lumotlarni avtomatlashtirilgan qayta ishlash bo’yicha kompyuterlarni samarali qo’llash doirasi kundan-kunga kengayib bormoqda. Informatikani tadbiq etishning asosiy sohalari quyidagilardir:
- ishlab chiqarishni to’liq avtomatlashtirish va robotlashtirish;
- ilmiy izlanishlar va loyihalashtirishni avtomatlashtirish;
- tashkiliy - iqtisodiy boshqarishda informatikani qo’llash;
- maktablar, kollejlar, oliy o’quv yurtlarida o’qitish va kadrlar tayyorlashni kompyuterlashtirish;
- xizmat ko’rsatish, sog’liqni saqlash va aholi turmush sohalariga informatikani tadbiq etish.
Xususiy kompyuterlarning paydo bo’lishi informatikani tatbiq etish va "kompyuter bo’yicha savodsizlik"ni tugatishni tezlatishga asosiy turtki bo’ldi. Hozirgi zamon kompyuterlariga bo’lgan qiziqish shuning uchun ham oshdiki, ular masalani echishda mehnat unumdorligini keskin oshirdi. Masalan, katta integral sxemalarini loyihalashtirishni avtomatlashtirishda kompyuterlarning qo’llanishi loyihalarni ishlab chiqishni bir necha yildan bir necha oygacha qisqartirish imkonini berdi. Bu integral sxemalar yangi kompyuterlarda qo’llanishini hisobga olsak, kompyuterlarning mukammallashib borishi juda tez yuz berishi va yaqin orada juda ham mukammal kompyuterlar yaratilishi kutilishiga umid qilishimiz mumkin.
Xususiy kompyuterlarning imkoniyatlari avtomatlashtirilgan ish o’rinlari (AIO’)- ning yangi avlodini yaratish imkonini beradi. Bunday aqlli stantsiyalar programma ta’minotining asosiy qismlaridan biri bo’lib funktsional protsessorlar xizmat qiladi.
Funktsional protsessorlar turli xildagi ma’lumotlardan qulay holda foydalanish, foydalanuvchi va kompyuter orasida samarali dialog rejimini ta’minlash bilan birga katta hajmli ma’lumotlar bazasi bilan ham ishlash imkonini beradi.
Hisoblash texnikasidan hisob-kitob, ma’lumotlarni qayta ishlash va boshqarish ishlarini bajarishda foydalanish, bu ishlarni yuqori saviyada bajarishdan tashqari boshqaruv apparatidagi xizmatchilar sonini kamaytirish, to’liq va aniq ma’lumotlarni istalgan vaqt oralig’i uchun olish imkonini beradi. Hozirgi zamon aloqa sistemalari kompyuterlarni istalgan uzoqlikdagi elektron ma’lumot manbalariga ulash imkonini beradi. Bunga misol bo’lib, sun’iy yo’ldoshlar orqali bog’langan kosmik aloqa sistemasi hamda dunyoning 30 dan ortiq mamlakatidagi 1500 dan ortiq ilmiy markazlarni bog’lovchi xalqaro kompyuter tarmog’i xizmat qilishi mumkin.
Bu sohada chet ellarda juda ko’p ibratli ishlar qilingan. Shularni tarixiy jixatdan qisqacha ko’rib o’tamiz.
1976 yilda Frantsiyada Videotex deb nomlangan milliy tarmoq yaratishga kirishildi. Bu tarmoqdan foydalanish uchun har bir telefon apparati bor bo’lgan xonadan o’z xonadoniga terminalni o’rnatishi mumkin. Bu terminal yordamida telefon tarmog’i orqali kerakli tashkilot nomerini terib, u erdagi kompyuterdan foydalanib turli xil xizmatlarni, shu jumladan bank xizmatlarini ham olish mumkin. 1986 yilga kelib 2,5 million shunday terminallar o’rnatildi. Shulardan bir qismi tekinga o’rnatildi.
Teletal nomli loyihaga binoan 2 ming xil xizmat ko’rsatish turi mavjud bo’lib, shulardan 30 xili bank xizmatlari ko’rsatish uchun mo’ljallangan. 1986 yil boshida 150 ming iste’molchilar uchun va 50 ming ishbilarmon uchun elektron schetlar ochildi. 1986 yil oxirida Frantsiyaning taxminan 2% xonadon egalari o’z uylarida banklarning bo’limlariga ega bo’ldilar.
Bu yo’nalishlarni Buyuk Britaniyada "Nottingxem Bilding Sosayeti" va "Benk of Skotland", Germaniyada "Keln jamg’arma banki” va Gamburgdagi "Ferbrauxer Bank" tashkilotlari boshlab berdi. Shvetsiyada uylardagi banklar bilan ishlashni Stokgolmdagi "Gota banken" boshlab berdi.
O’zbekiston Respublikasi uchun ko’rib chiqilayotgan muammo juda ham dolzarbdir. Bank tizimini keskin ravishda rivojlantirishda faqat yangi texnik bazaga tayanish kerak. Etarli darajada avtomatlashtirilgan holda bank bo’limi o’z kassasi bilan birlashtirilishi va terminallari aloqa bo’limlari, magazinlarda, vokzallarda va hokazolarda joylashgan hisoblash tarmog’ini tashkil qilish mumkin.
Germaniyaning "Niksdorf" kompaniyasi elektron pullarni tatbiq qilish bo’yicha ilg’orlardan biri hisoblanadi. Bu kompaniyada Eurocard nomli standart kredit kartochkalar ishlatilib, hozirgi davrda dunyo bo’yicha 5,8 mlndan ortiq kishi bu kartochkalardan foydalanadi. Har bir kredit kartochkasiga ma’lumot tashuvchi vosita-magnit karta o’rnatilgan bo’lib, unda xususiy schet nomeri, bank nomi, mamlakat, mijozning to’lash qobiliyati ko’rsatkichi, berilgan kredit qiymati va hokazolar yozilgan bo’ladi. Yangi mijozni bu tarmoqka qo’shish uchun unga kamida 2 ming Germaniya markasida kredit ochilgan bo’lishi kerak.
Frantsiyada aqlli kredit kartochkalarini joriy qilish boshlandi. Bunday kartochkalarga 7 kilobaytli operativ xotiraga ega bo’lgan mikroprotsessor o’rnatilgan bo’lib, 200 xil to’lov operatsiyalarini amalga oshirish imkonini beradi. AQShda magnitli to’lov kartochkalari tadbiq qilingan. Bu kartochkalarga ham tegishli xajmda operativ xotiraga ega bo’lgan mikroprotsessor o’rnatilgan bo’lib, hech qanday terminalsiz uydagi telefon yordamida to’g’ridan-to’g’ri bank bilan hisob-kitobni amalga oshirish mumkin.
Butun dunyo bo’yicha naqd pulsiz hisob-kitob sistemalariga ega bo’lgan bank tarmoqlari jadal tatbiq etilmoqda. Bulardan biri Bankwire bo’lib, u kredit iste’molchilari uchun emas, balki banklararo hisob-kitobga mo’ljallangan edi. Tarmoq orqali faqat bank hujjatlari emas, balki mas’uliyatli moliya qarorlarini ham qabul qilish uchun ishlatiladigan muhim ma’lumotlar ham yuborilar edi.
AQSh federal rezerv sistemasi tomonidan yaratilgan Fedwire sistemasi mamlakat ichida sodir bo’lgan oldi-berdilarning 60% ini qamrab oladi. Bu taxminan bir kunda 360 milliard dollarga to’g’ri keladi. Uning xizmatidan 800 dan ortiq bank foydalanadi. Nyu Yorkda joylashgan SNIPS (Claring House Interbank Payments System) moliyaviy tarmog’i 90% tashqi oldi-berdilarni jamlagan bo’lib, unda 190 ta bank ishtirok etadi.
Banklararo elektron hisob-kitob sistemasining keyingi ravnaqi oxir oqibatda nakd pullarning butunlay yo’qotilishiga olib kelishi shubha tug’dirmaydi. Har qalay bu qat’iy qadamga barcha rivojlangan kapitalistik mamlakatlar amalda tayyordir. §arbiy Evropadagi kichik davlatlar tayyorgarlik tadbiri sifatida har bir yangi tug’ilgan chaqaloqqa bankda hisob raqami ochishni zaruriy shart qilib qo’ydilar.
Bizning respublikamizda pul-kredit muomalasini kompyuterlashtirishdek dolzarb vazifa turibdi. Ichki elektron pulning ma’lum sistemasisiz respublika xalqaro iqtisodiy munosabatlarda teng xuquqli ishtirokchi bo’la olmaydi.
Ijtimoiy munosabatlarning o’zgarishi va bozor iqtisodining shakllanishi sharoitida respublikada birinchi navbatda informatikani qo’llash ob’ektlari bo’lib, bozor munosabatlari ishtirokchilari - mahsulotlarni ishlab chiqaruvchilar va istemolchilar (assotsiatsiyalar, kontsernlar, firmalar, qo’shma korxonalar, kichik korxonalar, kooperativlar va xokazolar) hamda moliya-birja faoliyati va tashkilotlar xizmat qilishi mumkin.
"Informatika va informatsion texnologiyalar" fani moliya-iqtisod mutaxassisliklari talabalarini moliya-iqtisodiy va boshqarish masalalarini echish jarayonida zamonaviy elektron hisoblash vositalaridan unumli foydalanishga tayyorlashni maqsad qilib qo’yadi.
Bunda asosan e’tiborni iqtisodiy informatika va hisoblash texnikasi bo’yicha nazariy bilimlarni shakllantirish hamda EHMda ishlash, masalani aniq qo’yish, algoritmlash, tayyor programma vositalaridan, xususan amaliy programmalar paketidan foydalana bilish ko’nikmalarini hosil qilishga qaratiladi.
Informatika ma’lumotlarni to’plash, saqlash, qayta ishlash va tarqatish bilan bog’liq ishlarni engillashtirishga xizmat qiladi. Bu soxadagi etakchi olimlarning fikriga ko’ra, informatika ilmiy va amaliy fanlar majmuasini tashkil qilib, ma’lumotlarni kompyuterlar yordamida qayta ishlash sistemalarini loyihalash, yaratish, baholash, ishlashini ta’minlash bo’yicha barcha muammolarni o’rganish, bu sistemalarni boshqa sohalarga qo’llash va shu sohalarga ta’sirini o’rganadigan fandir. Qisqacha aytganda, informatika ma’lumotlarni ishlash jarayonlarini o’rganish va uni avtomatlashtirish yo’llarini izlashga xizmat qiladigan fan sifatida maydonga keldi.
Informatikaning usullari va vositalari ma’lum ma’noda moddiylashib, iste’molchilarga yangi informatsion texnologiya va sistemalar tarzida etib boradi. "Informatsion texnologiya" deganda, ma’lumotlar majmuasi va bilimlar bazasi orqali joylarda yoki masofaviy usulda xizmat ko’rsatishning zamonaviy hisoblash texnikasi programmaviy-texnik vositalari va tarmoqli xamda Internet aloqa vositalariga tayangan hozirgi zamon turlari tushuniladi.
2. Hisoblash texnikasi rivojlanishining tarixi va asosiy bosqichlari.
Hisoblash texnikasining rivojlanishi hozirgi davrdagi yuksak darajaga etguncha u juda katta taraqqiyot jarayonini boshidan o’tkazdi. Bu taraqqiyot jarayonini ko’rib chiqqanimizda bir o’rinli savol xosil bo’ladi - qanday konkret muammolar xisoblash texnikasining rivojlanishiga sabab bo’ldi va nima sababli xisoblash texnikasining xilma xil vositalari paydo bo’ldi? Bu texnokratik rivojlanish jarayoni qanday asosiy  bosqichlardan iborat bo’lgan?
Hisoblash texnikasining rivojlanishi tarixini shartli ravishda to’rt katta davrga bo’lishimiz mumkin.
1. Mexanik hisoblash qurilmasigacha bo’lgan davr uzoq o’tmishdan boshlanib, to 17 asr boshlarigacha davom etgan. Bunda har qanday hisoblash asbobi alohida raqam razryadlariga ega bo’lgan. Hisoblash jarayonini ma’lum holatda tosh, yog’och yoki jetonlarni o’rnashtirib turib amalga oshirishni qadimgi rimliklar "kalkulyar" degan lotin so’z bilan atashgan.
2. Mexanik qurilmalar davri - 17 asr boshlaridan 19 asr oxirigacha davom etgan. 1623 yil ingliz olimi V.Shikkard birinchi bo’lib oddiy qo’shish va olish amalini bajara oladigan mexanik hisoblash mashinasini yaratdi. Lekin bu mashina tor doiradagi insonlar uchungina ma’lum bo’lib, keng tarqalmadi. Shuning uchun ham bizgacha etib kelgan birinchi mexanik hisoblash mashinasi 1641 yili frantsuz olimi B.Paskal tomonidan yaratilgan jamlash mashinasi bo’lib, u ikki amalni-qo’shish va ayirish operatsiyasini bajara olardi. 1673 yili nemis olimi Gotfrid Leybnits tomonidan to’rt arifmetik amalni bajara oladigan, yaqingacha hamma joyda keng foydalanib kelingan arifmometr yaratildi. Bu hisoblash mashinalari ichida qulayrog’idir. 19 asr 90-chi yillarining boshida Peterburglik olim V.T.Odner tomonidan juda qulay mexanizm yaratilib, unga arifmometr "FELIKS" nomi berildi. 20 asrning birinchi choragida bu mashinalar asosiy hisoblash mashinalari bo’lib hisoblanardi.
3. Elektromexanik mashinalar davri 19 asr oxiridan 20 asr o’rtalarigacha bo’lgan davrni o’z ichiga oladi. Elektrotexnikaning rivojlanishi hisoblash mashinalarida inson jismoniy mehnati o’rniga elektr energiyani qo’llashga olib keldi.
Elektromexanik mashinalar bilan bir vaqtda yangi mashina turlari, hisoblash - analitik mashinalari paydo bo’lib, ularda hisoblash operatsiyalari bajarilib, avtomatik usulda natijalar taqqoslanilib, taxlil qilinish imkoni yaratildi.
Bunday mashinalardan eng birinchisi 1888 yil AQShda G.Gollerit tomonidan yaratilib, unga "tabulyator" nomi berildi. Bu mashinalarda axborot tashuvchilar sifatida perfokartalar xizmat kilgan. Bizning Vatanimizda hisoblovchi - analitik mashinalar asrimizning 20-chi yillaridan boshlab ishlatila boshlandi. Bu mashinalar perfokartada axborot tayyorlovchi qurilmalar (perforatorlar), perforatsiyani nazorat qilish (kontrolniklar), saralash, ma’lum sistemaga keltirish mashinalari (reproduktorlar) bilan birgalikda kompleks bo’lib ishlatilardi. Hisoblash natijalarini tabulyator jadval ko’rinishida chop etib berar edi.
4. EHMlar davri asrimizning 40-yillari o’rtalaridan boshlanib to hozirgi kungacha bo’lgan davrni o’z ichiga oladi. Bu davr elektronikaning rivojlanish davri bilan bog’liq bo’lib, uning asosida hisoblash mashinalarining yangidan-yangi turlari va modellari dunyoga keldi.
Birinchi EHM 1945 yil AQSh da olimlar Dj. Mougli va D.Ekkert tomonidan yaratilib, unga ENIAK nomi berildi. Bu EHM 18000 elektron lampadan tuzilgan bo’lib, asosiy element bazasi elektromagnitli relelarga asoslangan edi. Sobiq SSSR da esa birinchi elektron lampaga asoslangan KEHM (kichik elektron hisoblash mashinasi) 1951 yil akademik S.A.Lebedev rahbarligida yaratilgan. 1952 yili yana shu olim rahbarligida katta elektron hisoblash mashinasi (KEHM-2) yaratilib, uni 1954 yili qayta ishlab takomillashtirilib, uning ish unumdorligi o’sha vaqt uchun juda katta bo’lgan hisoblash tezligi sekundiga - 10000 operatsiyaga etkazildi.
EHMning rivojlanish avlodlari quyidagi ko’rsatkichlar bilan ifodalandi: EHMning ichki tuzilishi (arxitekturasi), programma ta’minoti, EHM bilan foydalanuvchining o’zaro aloqa vositalari (tillar va muomala shakli) va texnika jihatidan amalga oshirilishi (element bazasi, texnik ko’rsatgichlari). Tabiiyki, ba’zi-bir ko’rsatkichlarning rivojlanishi bir xilda emas; shuning uchun ham EHMlarni avlodlarga ajratish ko’proq va ma’lum bir ma’noda  shartli hisoblanadi.
Shu bilan birga hozirgi vaqtda EHMlarni avlodlarga ajratishda afzalroq bo’lgan ko’rsatkich ularni tashkil etuvchi element bazalaridir. Shu printsipga asosan 1-chi avlod EHMlarining element bazasi bo’lib elektron lampalar xizmat qildi. Bu avlod EHMlarining tuzilishi klassik sxemaga mos kelib, asosiy qurilmalar o’zaro uzviy bog’langan bloklar to’plamidan tuziladi (arifmetik-mantiqiy xotira, boshqarish qurilmasi, kiritish-chiqarish qurilmasi). Programmalar mashina tilida tuzilib, har bir alohida foydalanuvchi o’z ixtiyoricha ishlar edi. EHMni ma’lum bir vaqtga olib, vaqtning bir qismi programmani sozlash uchun ajratilardi. Programma ta’minoti asosan standart kichik programmalardan tuzilardi. Birinchi avlod EHMlari o’zlarining katta geometrik o’lchamlari, ko’p energiya talab qilishi va ishonchliligining kamligi bilan farqlanardi. EHMning tezligi va xotira sig’imi katta emas edi. Birinchi avlod EHMlariga umumiy tavsif berilsa, operatsion muhitning oddiyligiga, unda elementar operatsiyalarning oldindan aniqlanilishi, dialog darajasining juda soddaligi, EHMda interfeys kanallarining yo’qligi konkret qurilmalarni boshqarishni va hisoblash jarayonini foydalanuvchi tomonidan tushunishni qiyinlashtirar edi.
EHMning birinchi avlodidagi operatsion muhit - bu konkret algoritmlar mexanizmining amalga oshirilishi foydalanuvchi tomonidan beriladigan operatsiya va vazifalar programmasining ketma-ketligidir. Shu bilan birga bular sanoatda ishlab chiqarilgan birinchi mashinalar bo’lib, ko’pgina standart masalalarni echishda qayta-qayta foydalanish uchun programmalarni saqlash imkoniyatiga ega edi. Bu ish esa foydalanuvchining EHM bilan uzviy muomalasi yordamida amalga oshirilar edi. Shuning uchun foydalanuvchidan hisoblash jarayonini boshqarish uchun programmalashtirish bosqichlarini chuqur o’rganish talab etilardi.
EHMning 1-chi avlodiga oldinroq tilga olingan MESM, BESM-1,2, Strela, M-1, 2, M-20, Ural-1, Ural-2, Minsk-1, 2, Minsk-12 va boshqa mashinalar kiradi. Bu mashinalardan asosan ilmiy, texnik, muhandislik, iqtisodiy masalalarni echishda foydalanilgan.
Yarim o’tkazgichli va magnit elementli texnologiya rivojlanishi bilan 50-yillar oxiri, 60-chi yillar boshlariga kelib EHMning 2-chi avlodini o’zlashtirish boshlandi. Ikkinchi avlod EHMlari informatsiya kiritish-chiqarish jarayonini boshqarishni markazlashmagan shaklda amalga oshirib, markaziy protsessorga xilma-xil tashqi qurilmalarni moslashtirib ulash imkonini beradi. Bu avlod EHMlarida kiritish-chiqarish qurilmalarining turlari birmuncha ko’paytirilib, tashqi xotira sig’imi ancha kengaytirildi. Programmalashtirishda universal va algoritmik tillar, tarjimonlar (translyatorlar va interpretatorlar), programmalar kutubxonasi va xokazolarni qo’llash imkoniyati yaratildi. Aloqa vositasi bo’lib (interfeys) programmalashtiriladigan maxsus protsedura tili xizmat qilardi.
Shunga mos ravishda operatsion sistemalar paydo bo’lib, foydalanuvchi bajarishi lozim bo’lgan vazifani ma’lum bir protsedura tilida qabul qilish imkoniyatiga ega bo’ldi. Ikkinchi avlod EHMlari faqatgina muhandislik va ilmiy hisob-kitob ishlari uchungina ishlatilmay, kiritish va chiqarish informatsiya hajmi juda ko’p bo’lgan iqtisodiy va informatsion masalalarni echish uchun ham foydalanildi. Ikkinchi avlod EHMlarining birinchisi "Razdan-2" bo’lib 1961 yili Erevan shahrida yaratildi. 60-chi yillar ichida ikkinchi avlod EHMlarining 30 dan ortiq modellari yaratilib, ularning ko’plari seriyalab ishlab chiqarildi ("Minsk-2", 1963 yilda "Minsk-22", BESM-4, "Ural-11", 1964 yilda "Ural-15", 1965 yildan keyin BESM-6, "Mir", "Nairi", "Dnepr" va boshqalar) .
Ikkinchi avlod EHMlari o’sha davr uchun nisbatan katta tezlikka ega edi. Masalan, BESM-6 nomli EHMning tezligi sekundiga 1 mln. operatsiyaga teng. Ular ishonchliligining yuqoriligi, oldingi avlodga nisbatan kam elektr energiyasi talab qilishi bilan ajralib turardi.
Uchinchi avlod EHMlari 60-yillarning oxiri va 70-yillarning boshlariga to’g’ri kelib, ular integral sxemalarda tuzilgan edi (IS). Integral sxema - bu nihoyatda kichik elektron sxema bo’lib, kremniyli plastinkada bir qancha mayda tranzistorlardan va boshqa elementlardan tuzilgan va ma’lum bir funktsiyani bajarishga moslashgandir. Bu sxemadagi elementlarning hammasi germetizatsiyalashtirilgan plastmassali qutichaga joylashtiriladi.
Ushbu tadbirlarning hammasi gabarit sig’imning ancha kichiklashtirilishiga, ishonchlilikni ko’tarishga, EHMning quvvatini oshirishga olib keldi. Bu avlod mashinalariga hisoblash jarayonini boshqarishning markazlashmagan shakli xosdir. Xisoblash mashinalarini boshqarishni amalga oshirish, maxsus operatsion sistemaga moslashtirilgan, ya’ni EHMlarga o’rnashtirilgan boshqaradigan, qayta ishlaydigan va xizmat ko’rsatadigan programmalarga asoslangandir.
Texnik vositalarning to’xtovsiz rivojlanishi sharoitida ishlab chiqilgan programma ta’minotini saqlab qolishga intilish yangi g’oyaning paydo bo’lishiga, ya’ni bir xil programma ta’minotidan foydalanuvchi har xil ishlab chiqarish quvvatiga ega bo’lgan hisoblash mashinalarining programmalari bir-biriga tushadigan sharoitni yaratish, ya’ni programma ta’minoti birligi tushunchasi vujudga kelishiga olib keldi. Aynan shu g’oya asosida 3-chi avlod EHMlariga mos tushuvchi "EHM arxitekturasi" paydo bo’lib, bu ibora o’z ichiga EHMlar majmuasining har qanday masala echish uchun ham asosan bir xil operatsion muhitdan foydalanishiga aytiladi. Shunday qilib, agar ikki har xil ishlab chiqarish quvvatli EHMlar arxitekturasi bir xil bo’lsa, unda ishlatuvchi programmalar ham ushbu har xil EHMlarning har birida ham bajarilishi mumkin va tabiiyki, bu jarayon turli vaqt intervallari davomida amalga oshiriladi. Shunday qilib, EHMning arxitektura birligi EHMning programma ta’minoti birligining asosiy shartidir. Chunki EHM arxitekturasi uning funktsional imkoniyatlarini aniqlab, uchinchi avlod EHMlari arxitekturasining rivojlanishi uchun zarur bo’lgan asosiy masalalarni aniqlab beradi.
70-chi yillar o’rtasiga kelib yangi integral sxemalar yaratilib, ular yordamida yangi ilg’or va original texnologik usullar ishlab chiqarildi, shu bilan birga ushbu integral sxema tarkibiga kiradigan tranzistorlar va boshqa elektron elementlar soni yuzlab, bir necha minglab marta oshirildi. Bunday integral sxemalarga katta integral sxemalar (KIS) deb nom berildi. Katta sxemalarning paydo bo’lishi EHMlarning to’rtinchi avlodini yaratishga asos bo’lib xizmat qildi.
KISlardan foydalanish EHMlarning texnik-ekspluatatsion xossalarini birmuncha rivojlantirib va qulaylashtirib, ularning ishonchliligini, gabarit o’lchamini, sig’imini, qiymatini, energiyaga bo’lgan talabini va boshqa ko’rsatkichlarni yaxshiladi. Hozirgi paytda zamonaviy EHMlarning to’rtinchi avlodi ikkita asosiy yo’nalish bo’yicha rivojlanmoqda. Birinchi yo’nalish - bu ko’p quvvatli va ko’p protsessorli hisoblash sistemalari yaratishga mo’ljallangan bo’lib, ularning operatsiya bajarish tezligi sekundiga bir necha o’nlab va yuzlab milliard operatsiyaga tengdir. Bu yo’nalish bo’yicha ishlab chiqarilgan ko’p protsessorli hisoblash komplekslaridan biri "Elbrus" nomli mashina bo’lib, uning protsessori sekundiga 100 mln. operatsiyagacha bajara oladi.
Ikkinchi yo’nalishi esa arzon, o’ta kichik bo’lgan hisoblash mashinalari (bularga mikro EHMlar, yoki mikrokompyuterlar) ni yaratish kiradi. Mikrokompyuterlarning o’zagi bo’lib unga mos bo’lgan mikroprotsessor xizmat qiladi. Hozirgi vaqtda yaratilgan mikrokompyuterlar xotira sig’imi, operatsiyalarni tez bajarishi va boshqa ko’rsatkichlari bo’yicha katta va mini EHMlardan pastroq tursa ham, u shunday yutuqlarga egaki, bu uning qiymati arzonligi, ishonchliligi, gabarit o’lchovining kichikligi, ishlab chiqarish va ekspluatatsion jarayonining oddiyligi bilan boshqa turdagi EHMlardan tubdan ajratib turadi. Mikrokompyuterning bu yutuqlari ularni nihoyatda tez rivojlanib, inson faoliyatining hamma sohalariga kirib kelishiga olib keldi. Bularning hammasi insonning aqliy mehnatini engillashtirish bilan birga xilma-xil hisob-kitob, informatsiya saqlash va uzatish ishlarini bajarishdan uni ozod etadigan xususiy EHMlarni ham yaratdi. Bu yo’nalishda yaratilgan mikro EHM larning asosiy turlaridan biri IBM Pentium 1,2,3,4 xususiy kompyuterlar bo’lib, bular ishlab chiqarishning deyarli barcha soxalarida qo’llaniladi. Bulardan tashqari to’rtinchi avlod EHMlariga boshqa turdagi xususiy, mini, universal va super EHMlar xam kiradi. To’rtinchi avlod EHM arxitekturasining o’ziga xos xususiyatlaridan biri - axborotlar ishlab chiqarish jarayonining paralelligi, qurilma va jarayonlarning o’zaro sinxron ishlashi, ierarxiya tuzilishining modulliligi, konfiguratsiyani qaytadan va shart-sharoitga mos ravishda amalga oshirish imkoniyatlarining mavjudligidir.
To’rtinchi avlod EHMlarining texnik va programma vositalari hamda yangidan-yangi modellari axborot ishlab chiqarish tezligini sekundiga  yuzlab milliard operatsiyagacha etkazishga, asosiy xotira sig’imini esa yuzlab Gigabaytlargacha kengaytirish imkonini beradi.
Hozirgi vaqtda sanoati rivojlangan ko’pgina davlatlar hisoblash texnikasi vositalarining 5 - avlodini-sifat jihatidan mutlaqo yangi, foydalanuvchilar uchun qulay hisoblash sistemasini yaratish ustida ishlamoqda. Beshinchi avlod EHMlarida mashina tillarini xaqiqiy tilga yaqinlashtirish (matn, nutq, tasvir va boshqalar) ustida ham muntazam harakat qilinmoqda. Bundan tashqari 5-chi avlod EHMlari yordamida hisoblash sistemasi tashkil qilinganda ko’p ishlatiladigan mini, mikro va xususiy EHMlarini foydalanuvchilar uchun intellektual abonent punkti ko’rinishida foydalanishni ham ko’zda tutish kerak. Bu avlod mashinalarini inson faoliyatida qo’llash va intellektual informatsiya ishlab chiqarish jarayonini boshqarishda ishlatish optimal qarorlar qabul qilishga jiddiy va samarali ta’sir ko’rsatishi mumkin.
Beshinchi avlod EHMlarining o’ziga xos xarakterli xususiyatlari quyidagilardan iborat:
- axborotlarni har tomonlama aniqlangan va formallashgan bilim sifatida qayta ishlash;
- EHMlarning hamma turlaridan, super EHMdan mikro protsessorgacha parallel foydalanib, ularning bajaradigan funktsiyalarini kengaytirish;
- EHMning yuqori darajada ixtisoslashtirilishi va hisoblash vositalarining universallashtirilishini iloji boricha kamaytirish;
- mini va mikro EHMlar arxitekturasini hayotga tadbiq qilishda eski avlod EHMlaridan farqli o’laroq yangi progressiv formalaridan keng foydalanish;
- xar bir echilishi rejalashtirilgan muammo xamda masalalar uchun xos bo’lgan bilimlar bazasini yaratish va ularni boshqaruv jarayonida faol ishlatish;
- intellektual interfeys vositalaridan iloji boricha to’la foydalanish xamda kompyuter bilan muloqotni osonlashtirib, masalalarni qo’yishda va xal qilishda oddiy inson tilini ishlatishga erishish.
Beshinchi avlod EHMlari keng foydalanuvchilar ommasiga mos keladigan va sodda bo’lishi uchun, yuqorida aytganimizdek EHM bilan muomalani xaqiqiy tilda, shuningdek grafiklarni kiritish-chiqarish, hujjatlar, qo’lyozma belgilar va boshqalarni kiritish yoki o’qish organlari orqali amalga oshirilishi kerak. Inson va mashinaning o’zaro aloqa jarayonida optimal dialog rejimini rivojlantirish kun tartibidagi asosiy masalalardan biri bo’lib turibdi.
Dialog rejimda kompyuter xabarning ma’nosini tushunib, inson bilan intellektual dialog olib borishi shart, ya’ni savolga javob berishi, taxmin, so’roq, foydalanuvchiga umumlashtirilgan javob bermoq imkoniyatiga ega bo’lishi kerak. Sistema o’z oldiga qo’ygan vazifasini echishi uchun kiritilayotgan axborotlarni tushunish uchun kerak bo’ladigan bilimlardan to’la foydalanishi kerak. Bu maqsadga erishish uchun kompterda bilimlarni to’plash, ulardan effektiv foydalanish uchun u qaysi sohada qo’llanilayotgan bo’lsa, o’sha sohaga taalluqli bilimlarning hammasiga ega bo’lishi kerak. Bunday qobiliyatlarga ega bo’lgan mashinalar noto’g’ri qo’yilgan masalalarni ham aniqlab berish va iloji boricha to’g’rilab ishlash imkoniyatiga ega bo’ladi. 5-chi avlod EHMlari texnik masalalarni echishda yangi qoidalarga rioya qilib, foydalanuvchilarning talabini to’la qondirishi shart. Bu avlod hisoblash mashinalari va sistemasining asosiy funktsiyalari: masalalarni avtomatik usulda echishni amalga oshirish va natijalarni olish; bilim bazalarini boshqarish; intellektual interfeys vazifasini bajarishdan iborat. O’zaro intellektual sistema (interfeys) EHM bilan inson orasidagi dialogni nutq, grafika, xaqiqiy til hamda inson uchun axborot almashish imkoniyatiga ega bo’lgan vositalar yordamida amalga oshiradi.
Beshinchi avlod EHMlarida to’plangan bilimlardan axborotni qayta ishlashning hamma bosqichlarida, nutq kiritishdan boshlab, xaqiqiy tilda tekstlarni, tasvirni va hokazolarni kiritish va ularga javob tayyorlashgacha bo’lgan hollarda foydalaniladi va bu bilimlar bilim bazasida saqlanadi.
Beshinchi avlod EHMning yaratilishi mashinalarning element bazalari nihoyatda tez rivojlanib, yangi texnologiyani ishlab chiqarishga intellektual holda tadbiq qilish imkoniyatiga ega. EHMni intellektuallashtirish deganda, EHM vositalari va foydalanuvchilar orasidagi muomalani tabiiylashtirish uchun zarur bo’lgan qator tadbirlar ishlab chiqib, EHMdan foydalanuvchilar maxsus tayyorgarliksiz ham kompyuterdan foydalana olish imkoniyatiga ega bo’lishiga aytiladi.
Tabiiyki, 5-chi avlod kompyuterlari o’zining rivojlanishi bilan birga intellektual sistemalarning evolyutsion jarayonini ham ta’minlaydi.
Bunday sistemalarni tadbiq etish real natijalarga ham olib keladi; masalan, hozirgi vaqtda inson bilan mashina orasidagi nutq yordamida axborot almashish, tarjimalar qilishni avtomatizatsiyalash, deduktiv planlashtirish va qaror qabul qilish, "hissiyotli" robotlar avlodini yaratish va boshqalar ustida ishlar olib borilmoqda. 5-chi avlod EHMlarida axborotlarni kiritish-chiqarish formalarini tabiiylashtirish axborotlarning katta oqimini tez qayta ishlashni ta’minlashga olib keladi. Shuning uchun ham EHMlarning bu avlodi taqsimlangan lokal tarmoqlarning yadrosi bo’lib qoladi.
Xususiy EHMlar asosida qurilgan ishchi stantsiyalar va hisoblash sistemalari vaqti kelganda foydalanuvchi uchun xuddi telefon va energiya tarmoqlaridek hammabop bo’lib qoladi.
EHMlarning 6-chi avlodiga kelsak biz hozir faqatgina taxmin qilishimiz mumkinki, u davrda intellektual komplekslar (IK) paydo bo’lib, inson va mashinaning intellektual quvvatini bir qancha marotaba oshiradi. Bu inson ijodi imkoniyatini modellashtirib berishi mumkin, shuning uchun ham bu davrda mashina yaratish jarayonida inson faoliyatining fiziologik, psixologik, fikr yuritish kabi ijodiy tomonlarini o’rganishga qaratiladi.

6181 marta o`qildi.

Foydalanuvchi ismi: Gulhayo
Qo`shilgan sana: 2014-05-14

misollarni xam ishlanishini ko`rsatib ,tushuntirib beringlar shoydullo@admin hozircha vaqt bo'lmayotibdi yaqin kunlar ichida misollarni bajarib youtubga qo'yaman

Foydalanuvchi ismi: Bektashev 102
Qo`shilgan sana: 2014-05-15

chroyli yoritilgan ekan!

Foydalanuvchi ismi: bozorbek
Qo`shilgan sana: 2014-10-13

dth erdfg sfgfg d gdfghaqsertg azdrrf

Parol:
Eslab qolish.


Ro`yhatdan o`tish

testing

+998915878681

Siz o`z maxsulotingizni 3D reklama ko`rinishda bo`lishini xohlaysizmi? Unda xamkorlik qilamiz.

3D Reklama


Рейтинг@Mail.ru
Рейтинг@Mail.ru

Besucherzahler
счетчик посещений