linkedin facebook linkedin facebook nod32

Tarixiy tadqiqotlarda geoinformatsion tizimlar

Muallif: Mengliyev SH.

Qo`shilgan sana: 2014-09-16

Tarixiy tadqiqotlarda geoinformatsion tizimlar

Hozirgi vaqtda yangi informatsion texnologiyalar talablari asosida axborotlarni elektron xaritalarda aks ettirish zaruriyati bilan bog’liq boshqaruv tizimlari yaratilgan va faoliyat ko’rsatmoqda. Bular:

  • Geoinformatsion tizimlar
  • Boshqaruv tizimlari
  • Loyihalash tizimlari

Ijtimoiy-texnik masalalarni hal etishda katta hajmdagi topografik, gidrografik, infrastrukturaviy ob’ektlarni joylashtirish axborotlaridan foydalaniladi. U yoki bu holatni kompyuter ekranida ifodalash turli grafik obrazlarni aks ettirishni anglatadi.
         Geoinformatsion texnologiyalar elektron xaritalar tizimi va turli tabiatdagi  ma’lumotlarni qayta ishlovchi muhitlar ko’rinishida ifodalanuvchi berilganlarni amalda qo’llashga qaratilgan. Geoinformatsion tizimlarning asosiy sinfini geometrik axborotni saqlovchi va fazoviy aspektni aks ettiruvchi koordinatali berilganlar tashkil etadi. Koordinatali berilganlarning asosiy turlari quyidagilardir: nuqta(tugunlar, uchlar), chuziq (ochiq), kontur(yopiq chiziq), poligon (soha). Amalda real ob’ektlarni qurish uchun katta miqdordagi berilganlardan foydalaniladi. Bular: osiluvchan nuqta, psevdotugun, normal tugun, qoplama, qatlam va boshqalar. Ushbu keltirilgan berilganlar tiplari o’zaro turli-tuman bog’lamlarga ega bo’ladi. Ularni uch guruxga bo’lish mumkin:

  • Sodda elementlardan iborat murakkab ob’ektlar qurishga mo’ljallangan bog’lamlar;
  • Ob’ektlarning koordinatlari bo’yicha hisoblanadigan bog’lamlar;
  • Berilganlarni kiritish jarayonida aniqlanuvchi bog’lamlar.

GIS texnologiyalaridan foydalanishda berilganlarni visual taqdim etish asosini vektorli va rastorli modellar tashkil etadi.Vektorli modellar geometrik axborotni vektorlar yordamida ifodalashga asoslanadi. Rastrli modellarda ob’ekt (hudud) davriy to’rni tashkil etuvchi fazoviy yacheykalarga akslanadi. Rastrli modelning har bir yacheykasiga xajmi bo’yicha bir xil, ammo xarakteristikalari bo’yicha  (rang, zichlik) turlicha bo’lgan sath qismlari to’g’ri keladi.Ushbu protsedura pilsellashtirish deb ataladi.Rastrli modellar regulyar, noregulyar va rekursiv yoki ierarxik mozaikalarga bo’linadi.Tekis reguluar mozaikalar uch tipda bo’ladi: kvadrat, uchburchak va oltiburchak. Kvadratli shakl katta hajmdagi axborotlarni qayta ishlashda, uchburchaklisi sferik sirtlar yaratishda qulay hisoblanadi. Noregulyar mozaikalar sifatida noto’g’ri shakldagi uchburchakli to’rlar va Tissen poligonlari ishlatiladi. Ular berilgan nuqtalar guruxlari bo’yicha berilgan hudud qismlarining  raqamli modellarini qurishda foydalaniladi. Shunday qilib, vektorli modellar ob’ektning  joylashgan o’rni to’g’risidagi, rastrli model esa ob’ektning u yoki bu nuqtasida joylashgan  narsa to’g’risida ma’lumotni saqlaydi.Rastrli modellar asosan aerokosmik suratlarni qayta ishlashda foydalaniladi.
      Raqamli xarita qatlamlar majmuasi ko’rinishida tashkil etilishi mumkin. GIS qatlamlari umumiy funksional xususiyatlarga ega bo’lgan fazoviy ob’ektlarning birlashuvi asosida raqamli kartografik modellar to’plamidan iborat. Qatlamlar majmuasi GIS grafik qismining asosini tashkil etadi.
Geinformatsion tizimlarni (GIS) qo’llash - ilm-fanda yangi, ammo tobora ommalashib borayotgan yo’nalishlardan biri hisoblanadi. Hozirgi paytda GIS dan geografiya, geologiya, xaritashunoslik, iqtisodiyot sohalari bilan birgalikda tarix, demografiya, arxeologiya va arxeografiyada ham qo’llanilmoqda.
            Ma’lumki, tarixiy hodisa va jarayonlar biror makon va zamonda ro’y beradi. Barcha tarixiy ob’ektlar u yoki bu sarhadda mavjud bo’ladi. Ushbu sarhadning xaritada belgilanishi tarixiy hodisa to’g’risida yanada to’liqroq tasavvur hosil qilishga imkon beradi. Demak, xarita bilan ishlash tarixiy tadqiqotlarning zaruriy tarkibiy qismi bo’lib hisoblanadi.Ammo tarixiy xarita tuzish jarayoni ancha murakkab hisoblanib, geografik xaritani o’rganilayotgan davrga moslab korrektirlash, ushbu tarixiy sarhad to’grisidagi umumiy ma’lumotlar asosida barcha ob’ektlarni kiritish, xaritalarni bir-biriga qiyoslash kerak bo’ladi. Bu ancha vaqtni egallaydi. Shuning uchun xarita yaratish jarayonini kompyuterga yuklash maqsadga muvofiq boladi.           GIS asosini mavzular bo’yicha elektron xaritalar majmuasi tashkil etadi. Umuman olganda kompyuterli tarixiy xaritalar ikki turga bo’linadi: illyustrativ ( mavjud berilganlarning visual to’plamlari) va tadqiqotchilik yoki tahliliy(turli tasvirlar to’plamiga aylantirilishi mumkin bo’lgan berilganlar fayllari to’plami). Aynan ana shu ikkinchi gurux xaritalari asosida tarixiy jarayonlarning to’laqonli makon-zamonli modellarini yaratish mumkin. Ushbu modellar odatdagi tadqiqotlarda namoyon bo’lmaydigan qonuniyat va bog’lanishlarni aniqlashga imkon beradi.Ammo illyustrativ xaritalar ham u yoki bu tadqiqot momentlarini ko’rgazmali taqdim etish uchun samarali xizmat qilishi mumkin. GIS dan asosan tarix ta’limining yo’nalishlari bo’lmish geografiya va tarixiy demografiyada   foydalaniladi. Shu bilan birgalikda er o’lchash, er mulklari hisobi, o’rmon xo’jaligini boshqarish va boshqa sojhalarda GISlardan keng foydalaniladi. Ta’lim sohasida GISlardan geografiya, tarixiy geografiya, ekologik tarix kabi fanlarni o’rganishda foydalaniladi. GIS geografik sarhad tasvirini ekologik, geografik, administrativ xarakterdagi sifatiy va miqdoriy axborotlar bilan bog’laydi. Bunday bog’lanishning kuchi visual va statistik axborotlar birlashuvidadir. O’z ichiga tuproq qatlamlari tuzilishi, o’simlik dunyosi, yoritilganlik darajasi, yo’llar, mulkiy munosabatlar va er uchastkalarining umumiy bahosi kabi ma’lumotlarni oluvchi xaritalar yaratish mumkin.Xuddi shuningdek shahardagi barcha tarixiy binolarni mos xaritaga tushirish mumkin. G’arbda kompyuterli xaritashunoslik imkoniyatlariga o’tgan asrning 80-yillaridayoq ahamiyat berilib, tarix sohasida GISni qo’llash bo’yicha ilmiy ishlar paydo bo’ldi: Young Cr. Computer - Assisted Mapping of the Credit Fields of Nineteenth - Century Rural Tradesman in Scotland // History and Computing .- 1989.- Vol.1No.2. - P.105-111.; Southall H. &  Oliver Ed. Drawing maps with a Computer:or Without? // History and Computing. - 1990. - Vol.2No.2 - P.146-154. 1994 yilda Florensiyada ushbu muammoga qaratilgan maxsus xalqaro seminar bo’lib o’tdi.Geoinformatika -2000 deb ataluvchi ( Rossiyaning Tomsk shahri) xalqaro ilmiy-amaliy konferensiyada uchta yirik tadqiqot loyihasi e’lon qilindi:

    1. Janubiy Sibirning temir asri davrini tadqiq qilish ilmiy dasturi – Flamandiya ilmiy tadqiqotlar Fondining loyihasi <Oltoy tog’li hududlaridagi skif-sibir qabrlarini kompleks o’rganish > - А.V. Shitov,V. Vаn Хyulе, Yu.P. Malkov;
    2. Tomsk viloyati arxeologik geoinformatsion tizimini yaratish bo’yicha loyiha- А.I. Ryumkin, А.Т. Тоpchiy, L.А. Chindina, E.I. Chernyak, Ya.А. Yakovlev.
    3. Xakasiya apxeologik yodgorliklari bo’yicha geoinformatsion tizim -  V.P. Bаlаxchin, N.А.Bоkоvеnkо, I.А. Grаchеv, А.I. Ryumkin, V.V. Shаndrovskiy.

             Keyingi ikki loyihaning maqsadi Tomsk viloyati va Xakasiya respublikasidagi arxeologik yodgorliklarning taqsimoti xaritalarini yaratishdan iborat.
           

GIS , ishlab chiqaruvchi nomi

Vazifasi

Imkoniyatlari

1

ER Mapper (ER Mapping)

Katta hajmdagi fotogrammetrik axborotlarni    qayta  ishlash, tematik kartografiya(geofizika,tabiiy resurslar,o’rmon xo’jaligi

Aniqlik,xaritalarni bosmaga chiqarish, uch o’lchovli tasvirlar, algoritmlar kutubxonasi

2

ГеоДраф,ГеоГраф(Россия)

Berilganlarni ko’p qatlamli aks ettiruvchi kartografik tizimlar, elektron atlaslar yaratish

Ko’psonli ilovalar, Borland C++,Visual Basic, Delphi dasturlardan foydalanish imkoniyati

3

ArGIS, Moskva Davlat geodeziya va kartografiya Universiteti

Aerokosmik suratlar yordamida raqamli relef modellarini qurish

Katta hisoblash resurslaridan foydalanish, shartli belgilar kutubxonasi

4

ArcCAD,ESRI – atrof-muhitni tadqiq qilish instituti

Xarita va berilganlar bazalarini bog’lash, fazoviy tahlil (injenerlik va biznes loyihalar, qurilish va transport)

AutoLISP tilidan foydalanish, GIS texnologiyalarning barcha standart

5

ArcView,ESRI

Kartografik axborotlarni yaratish, tahlil qilish (tadbirkorlik, fan, ta’lim, sotsiologiya, demografiya, ekologiya, transport,shahar xo’jaligi)

Kartografik axborotlarni yaratish, qayta ishlash, boshqa dasturlar bilan muloqot

6

AtlasGIS, Strategik Mapping INC (AQSh)

 Tahlil va taqdimnomalar uchun to’loiqfunksional kartografik tizim

Oson va moslashuvchan dasturiy ta’minot

7

SICAD/open, Siemens nixford (Germaniya)

Taqsimlangan texnologiya bo’yicha geoinformatsion berilganlarni qayta ishlash

Ishchi stantsiyalar uchun tizimli mahsulot

8

Star, Star Informatic

Integrallashgan modulli muhit, loyihalash, tahlil va tarmoqlarni baholash (kanalizatsiya, suv, energiya va isiqlik ta’minoti, aloqa, yo’llar)

Mavzuga yo’naltirilgan modullar, raqamli modellar qurish va berilganlar modellarini boshqarish loyihalari

9

Small World GIS, Small World Systems Ltd, (Buyuk Britaniya)

Fazoviy bog’langan ob’ektlarni modellashtirishga mo’ljallangan feografik operatsion tizim

To’liq multiplatformalilik (HP,IBM, SUN, DEC)

10

CADdy,ZIEGLER Informatics GmbH

Kadastrli geoinformatsion tizimlarni yaratish(topografik elektron xaritalar, topografik va geografik berilganlar bankini yuritish turli uch o’lchovli ob’ektlarni visual tasvirlash, shahar xo’jaligi , sanoat)

Ob’ektga yo’naltirilgan texnologiyadan foydalanish, rivojlangan modulli struktura, Ci tilidan foydalanib foydalanuvchi loyihalarini yaratish

11

MGE, IntegralMGE

GIS ishchi jarayonlari va kartografiyaning turli sohalarda qo’llash

Operatsion tizimlarni tanlash(MS Windows, Windomws NT, DOS, Unix), modulli tuzilma, tahlil va so’rovlar uchun uskunalar, (ob’ekt bitta modelining sakkiz  xil turi), interaktiv foydalanuvchi interfeysi

12

MapInfo

Geografik ob’ektlarni izlash, berilganlar bazalari bilan ishlash, geodezik o’lchovlar ma’lumotlarini qayta ishlash, kartografil xujjatlarni nashr etishga tayyorlash

Operatsion tizimlarni tanlash(MS Windows, Windomws NT, DOS, Unix), universallik

13

ArcInfo

Geoinformatsion tizimlar yaratish, er, o’rmon va geologik kadastrlar yaratish, transport tarmoqlarini loyihalash, tabiiy resurslarni baholash

Foydalanishning tarmoqli va mustaqil variantlari, monitor, digitayzer va plotterlar uchun drayverlar majmuasi

14

Панорама(Россия)

Raqamli va elektron xaritalar qurish va qayta ishlash, kartografik va atributiv berilganlar bazalarini yuritish

Berilganlar bazasi xarakteristikalari bo’yicha elektron xarita ob’ektlarini izlash uchun maxsus interfeys, realizatsiya uchun sodda vositalardan foydalanish

15

ERDAS Imagine, ERDAS

Aerokosmik suratlarni qayta ishlash

Modulli tizim, grafik interfeys, gipermatnli tizim

1356 marta o`qildi.

Foydalanuvchi ismi: Ziyodullayev Zamonali
Qo`shilgan sana: 2015-04-09

ok

Foydalanuvchi ismi: Eshboyev Quvonchbek 203
Qo`shilgan sana: 2015-04-17

ajoyib

Foydalanuvchi ismi: Jo`rayev Mamarajab
Qo`shilgan sana: 2015-04-21

123456789

Parol:
Eslab qolish.


Ro`yhatdan o`tish

testing

+998915878681

Siz o`z maxsulotingizni 3D reklama ko`rinishda bo`lishini xohlaysizmi? Unda xamkorlik qilamiz.

3D Reklama


Рейтинг@Mail.ru
Рейтинг@Mail.ru

Besucherzahler
счетчик посещений