linkedin facebook linkedin facebook nod32

Dasturlash tillari tushunchalarini o‘rganish sabablari

Muallif: Mengliyev Sh.

Qo`shilgan sana: 2017-10-17

Dasturlash tillari tushunchalarini o‘rganish sabablari

Tabiiy xolki insonlar dasturlash tilini o‘rganishning asosiy qoidalaridan qanday foyda olishga ajablanishadi. Shunga qaramasdan ko‘plab kompyuter texnikasiga oid bilimlar jiddiy o‘rganishga munosib. Quyida dasturlash tilini o‘rganish qoidalaridan foydalilarini keltiramiz.
Tushunish qobiliyatining o‘sishi.
Bu turlicha tushuniladiga biror narsani jiddiy o‘ylash qobiliyatida odamlar tilning ma’no kuchi orqali o‘ylaganlari ta’sirida ularni aloqaga kirgizadi. Bular tilni sayoz tushunish bu tilning qismlarini tushunishni chegaralaydi, odatda muxim mavxumlikni xam boshqacha qilib aytganda odamlar og‘zaki yoki yozma nutqda tuzilishlarni fikrlay olishmaydi va tasvirlab berisha olmaydi.
Dasturchilar fikrlari asosan dastur jarayonini rivojlantirishga qaratiladi. Dasturiy joylar chegaralarini rivojlantirish qaysi til nazorat tuzilmalari turlari, ma’lumotlar tuzilmalari, ma’lumotlardan foydalanish, ular qurish mumkin algoritmlarini shakllari xam shunday cheklangan . Dasturlash tili xususiyatlarini turli anglash, bunday cheklovlar dasturiy ta’minot ishlab chiqishni kamaytiradi. Dasturchilar til tuzulmalarini o‘rganish orqali dasturiy ta’minot ishlab chiqish diapazonini oshirishadi. Buni ilgari surish mumkinki, boshqa til imkoniyatlarini o‘rganish dasturchiga til imkoniyatidan foydalanishga xalaqit beradi. Chunki boshqa tillar bir birini qo‘llab quvvatlamaydi. Boshqacha qilib aytganda dasturlash tili asosiy qoidalarini o‘rganish til xususiyatlari uchun qimmatli baxo beradi, xattoki til xususiyatlari va qurulmalari bir biriga to‘g‘ri bo‘lmasa ham dasturchilar foydalana oladi.
To‘g‘ri til tanlay olish
Ko‘plab moxir dasturchilar kompyuter ilmiga oid bilimlari etarli bo‘lmagan, shunga qaramasdan ular o‘zlarining dasturlash qobiliyatlarini mustaqil o‘stirishgan. Bunday o‘quv dasturlari ko‘pincha bu dastur loyixasiga oid bir yoki ikki tilni chegaralaydi. Ko‘plab boshqa dasturchilar to‘g‘ri shug‘ullanish usullarini qabul qilishgan. Ular o‘rgangan tildan foydalanishmagan va ko‘plab xususiyatlari hozirda ushbu tilni o‘rganishda qimmatli emas. Natijada ko‘plab dasturchilarga yangi loyixa berilsa ular sayoz tildan foydalanishadi. Agar ular ko‘plab tillarni bilishsa loyixaga eng ko‘p qaysi til mos kelishini bilishadi. Bir tilning ba’zi xususiyatlari boshqa tilga mavxumligicha qoladi.
Yangi tillar o‘rganish qobiliyatining oshishi
Kompyuter dasturlari xali yosh va uslubiy dizayn, dasturiy ta’minot ishlab chiqish vositalari uzluksiz rivojlanmoqda. Bu dasturiy ta’minotni ishlab chiqish uzluksiz o‘rganishga muxtoj. Yangi dasturlash tilini o‘rganish jarayoni davomiy va qiyin bo‘lishi mumkin, ayniqsa o‘zida bir yoki ikki tillarni tajriba qilmagan dasturchilarga tilning asosiy qoidalarini yaxshi tushunish, bu qanday qoidalar tarkibiga kirishini ko‘rish oson bo‘ladi. Misol uchun dasturchi obektga yo‘naltirilgan dastur tilini bilsa Javani oson o‘rgana oladi. Xozirda ko‘plab dasturlash tillaridan keng foydalanilmoqda. So‘nggi ma’lumotlarga qaraganda dasturlash tillari tez o‘zgarmoqda. Bu shuni ko‘rsatadiki dasturchilar bu tillarni o‘rganishga tayyor bo‘lishlari kerak. Oxir oqibatda dasturchilar tilini va qoidalarini bilishi orqali dasturni oson tushuna oladi.
Bajarilayotgan ish moxiyatini yaxshi tushunish
Dasturlash tili qoidalarini o‘rganish bu jarayon natijasini ko‘rish uchun xam kerak xam qiziqarli. Jarayonni tushunish nega bu til aynan shunday yaratilganligini tushunishga olib boradi. Bu esa tildan samarali foydalanishga yordam beradi.
Ayrim dastur nuqsonlari o‘sha dastur xaqida ma’lumotga ega dasturchi tomonidan aniqlanadi. Amalga oshirish masalalarini tushunishning yana bir afzalligi, bizga tasavvur qilish imkonini beradi. Ba’zi xollarda, ba’zi bir amalga oshirish masalalari ilmi bir dastur uchun tanlangan bo‘lishi mumkin, muqobil tuzilmalar nisbiy samaradorligi haqida maslaxatlar beradi. Misol uchun amalga oshirish murakkabligi haqida kam biladigan dasturchilar kichik dasturlarda samarasiz dastur yaratishadi.
Bilgan tildan yaxshi foydalanish
Ko‘plab mavjud dasturlash tillari katta va murakkab. Dasturchi dastur tili va xususiyatlarini bilishi ulardan foydalanishi uchun qulay. Bu qoidalarni o‘rganish orqali dasturchilar o‘zlari uchun oldindan noma’lum bo‘lgan til xususiyatlaridan foydalanishni boshlashadi.
Ilg‘or xisoblash qadami
Nixoyat, dasturlash tili tushunchalarini o‘rganish hisoblash texnikasida asosiy rol o‘ynaydi. Shunga qaramasdan nega aynan bir til mashxur bo‘lganini aniqlash mumkin. Lekin eng mashxur tillar xar doim eng yaxshi emas. Bunga sabab ba’zi hollarda dasturchilarning ko‘p tillarni bilmagani sababli o‘sha til qisman bo‘lsada foydalaniladi. Misol uchun ko‘p odamlar ALGOL 60 ni Fortran 2004 ga qaraganda yaxshi deb bilishadi. Biroq ko‘plab kompyuter foydalanuvchilari o‘zlari ishlatayotgan til foydasini bilishmaydi. Umuman olganda keltirilgan tillardan to‘g‘risini tanlash oxir oqibat yomonini muomiladan chiqaradi
Ilmiy dasturlar
Birinchi raqamli kompyuterlar 1940-1950 yildan kashf qilindi va ilmiy dasturlar uchun foydalana boshlandi. Odatda ilmiy dasturlar ma’lumotlarni bog‘lash uchun foydalaniladi, ammo matematik hisoblashlarni talab qiladi.
Biznes dasturlari
1950 yildan boshlab kompyuterlar biznes dasturlari uchun foydalanib boshlangan. Asosiy kompyuterlar faqat bir dasturlash tilida shu dastur uchun rivojlantirilgan. Birinchi muaffaqiyatga erishgan til COBOL (ISO/IEC,2002), buning dastlabki versiyasi 1960 yilda ishlab chiqilgan. Biznes dasturlari ichida u haliyam eng ko‘p foydalaniladi. Biznes dasturlari harakterlanadi. Qo‘shimcha imkoniyatlari puxta ishlab chiqilgani uchun u o‘nli sonlar va harflar bilan tasvirlanadi, o‘nlik matematik hisoblashlar uning harakterini belgilab beradi.
Sun’iy intellekt
Simvollik yoki nomerik hisoblashlar sun’iy intellekt (SI)da kompyuter dasturlarini umumiy maydonlaridan foydalaniladi. Simvollik hisoblashlar asosan simvollardan, nomerikda nomerlardan foydalaniladi. Shuningdek, to‘plamlarga nisbatan simvollik hisoblashlar ma’lumotlarga bog‘lanishda ko‘proq qulayliklar yaratadi. Boshqa dasturlarga qaraganda bu turdagi dasturlar moslashuvchanlikni ko‘proq talab qiladi. Misol uchun, baza sun’iy intellekt axborotlari kod bo‘limlarini bajarish davomida yaratishga va bajarishga qulaylik yaratadi.
Sun’iy intellekt dasturlari uchun birinchi keng foydalanilgan til LISP (Mc Carthy et al., 1965) u 1959 yilda ishlab chiqilgan. LISP tomonidan sun’iy intellekt dasturlari 1990 yil davomida rivojlangan. Ammo 1970 yil boshida Prolog (Clocksin va Mellish, 2003) mantiqiy dasturlaridan foydalanishga to‘g‘ri kelgan. Anchadan keyin sun’iy intellekt tizim tillari sifatida yaratilgan, masalan C. Scheme (Dybvig 2003), LIPS shevasi, mos ravishda 15 va 16 bo‘limlarda Prolog tanishtiriladi.
Dasturlash tizimlari
Kompyuter tizimida operatsion tizim va dasturlar yig‘indisi dasturlash tizimlari deyiladi. Dasturlash tizimlar uzliksiz samarali foydalaniladi. Bundan tashqari, u tashqi qurilmalar uchun dasturiy ta’minot interfayslarini yozish imkonini ham beradi.
1960-1970 yillarda ba’zi kompyuter ishlab chiqaruvchilar misol uchun IBM, Digital va Burroughts (hozirgi UNISYS), maxsus dasturiy tizimlar uchun rivojlandirilgan dasturiy til. IBM kompyuterlari uchun PL\S tili, PL\I uchun maxsus, Digital uchun va BLISS uchun, hozigi yuqori darajadagi til; Burroughts uchun ALGOLni ifodalaydi. Ammo hozirgi paytda ko‘plab dasturlar C++ tillarida yaratiladi chunki yaratilgan dastur ishlash tezligi boshqa dasturlar nisbatan tezlik yuqori.
UNIX dasturiy tizimlari faqat C++ tilida yozilgan (ISO, 1999), u portga oson bog‘lanadi, yoki harakatlanadi. C++ ning ayrim xususiyatlari dasturlash uchun yaxshi tanlov. Yaxshi dasturchilar cheklovlarga ishonishmaydi. Ba’zi noodatiy dasturchilar C++ tili juda xavfli deb hisoblashadi
Web dasturlar
World Wide Web elektronik tillar tomonidan qo‘llab quvvatlanadi, misol uchun HTML bu dasturlash tili emas, Java umumiy dasturlash tili. Chunki dinamik internet keng tarqalgan, ba’zi hisoblashlarni texnologiya o‘z ichiga oladi. Bu xususiyatlar HTML dasturlash tili tomonidan taqdim etiladi. Dasturlash tili ko‘p kodlardan iborat, masalan JavaScript va PHP. Bazi tillar hujjatlarni nazorat qilish uchun konstruksiyalarni o‘z ichiga oladi.
Til o‘rganish qoidalari
Yuqorida aytib o‘tilganidek asosiy maqsadi dasturlash tilining asosiy tushunchalari va imkoniyatlarini tadbiq etishdan ifodat. Bundan tashqari bu qismlarni dasturiy ta’minot jarayoni o‘sishiga ta’sirini e’tiborga olgan holda o‘rganamiz. Buni bajarish uchun bizga qoidalar to‘plami kerak bo‘ladi.
O‘qishga qulaylik
Dastur uning qanchalik o‘qishga osonligi va tushunuvchanligi bilan baholanadi. 1970-yildan oldin dasturiy ta’minot tashkilotlari yozuvni ifodalashdagi kodlarga katta ahamiyat berishgan. Dasturlash tilidagi boshlang‘ich ijobiy xususiyat samarali bo‘lgan. Kompyuter qurilmalari undan foydalanuvchilarga qaraganda ko‘proq loyihalashtirildi. 1970-yiga kelib dasturiy ta’minot tushunchalari rivojlantirildi. Kodlash juda kichik rolni o‘ynab qoldi. Xizmat ko‘rsatish asosiy qism bo‘lib qoldi. Chunki xizmat ko‘rsatishning engillanishi dasturni o‘qiy olishda muhim qism bo‘ldi. O‘qishga osonlik dastur va dastur tilining eng muhim qismi hisoblanadi. Dasturlash tilining rivojida eng muhim ulashdir. Bunda mashina yo‘nalishida va insoniyat yo‘nalishida alohida o‘zgarish bo‘ldi. Dasturning muammoli sohasi e’tiborga olinishi kerak. Misol uchun agar dastur hisoblashni ifodalasa ishlatishga mo‘ljallanmagan tilda yoziladi va bu notabiiy va murakkab bo‘lib, o‘qishga qiyinchilik qiladi. Quyidagi xususiyatlar ham dastur o‘qilishida o‘z hissasini qo‘shadi.
Umumiy soddalik
Umumiy soddalik dastur o‘qilishida muhim ta’sir ko‘rsatadi. Qurilmalari ko‘p bo‘lgan tilni qurilmalari kam bo‘lgan tilga qaraganda o‘rganish qiyin. Dasturchilar katta tilni va tillar guruhini o‘rganishi kerak va uning qismlarini e’tiborsiz qoldirmasligi kerak. Bu o‘rganish namunasi katta til qurulmalarini tushuntirish uchun foydalaniladi. Lekin bu argument mavjud emas.
Tildagi 2-muhim xususiyatlardan biri asosiy miqdordir. Bu ma’lum operatsiyani bir necha yo‘llar bilan muvaffaqiyatli bajarishdir. Misol uchun javada sonlarni 4 xil usul bilan qo‘shishi mumkin.
1). Son=son+1 2). Son+=1 3). Son++ 4). ++Son
Endi 3-muhim muammo bu operatorning birdan ko‘p ma’nolari bo‘lishi. Lekin bu ko‘pincha foydali agar dasturchilarga ham operatorga yangi ma’no qo‘shish imkoniyati berilgan bo‘lsa. Soddalik tilni uzoqqa olib bora oladi. Ko‘plab guruh tillar model va mazmuni soda ko‘rinishga keltiriladi. Shunday soddalik guruh til dasturlari tushunishga ko‘p vaqt talab qilmaydi. Chunki ular boshqaruv tizimida murakkablikni kamaytiradi. Dastur qurulmasida kam aniqmaslik qoladi. Chunki operatorlar juda sodada.
Orthogonal tushunchasi
Dasturlash tilida nazoratni va ma’lumot tuzilmalarini qo‘lga olish uchun nisbatan kichik sodda qurulmaga ega bo‘lgan operatorlardan foydalaniladi. Bundan tashqari har bir birikma to‘g‘ri va mazmunga ega. Ortogonal tilining ma’nosi dasturda ko‘rinishi mustaqil. (ortogonal so‘zi matematikadan kelgan so‘z ya’ni vektorlarning perpendikulyarligi). Ortogonallik bazaga aloqadordir. Ortoganalning etishmasligi tildagi qoidalarga istisnolik olib keladi. Biz ortogonallikdan foydalanishni dizayn loyihasi sifatida IBM kompyuterlari va VAX minikompyuterlaridagi tillar bilan solishtirish orqali bezak bera olamiz.
Ma’lumot turlari
Ma’lumot turlarini va ma’lumot tuzulmalarini aniqlash uchun etarli imkoniyat mavjudligi o‘qiy olish uchun yana bir yordam hisoblanadi. Misol uchun aytaylik raqamlangan ma’lumot ko‘rsatchik uchun ishlatiladi, chunki tilda mantiqiy tipi yo‘q. Shunga o‘xshagan tillarda bizda quyidagicha faqat 1 topshiriq bo‘lishi mumkin.
timeOut = 1
Bu erda bu holat ma’nosi aniq emas. Agar tilda mantiqiy tipi bo‘lsa biz quyidagiga ega bo‘lamiz.
Timeout=true
Bu esa ancha tushunarlidir.
Dizayn sintaksisi
Dastur o‘qilishida tildagi elementlar sintaksis va forma muhim ta’sir ko‘rsatadi. Sintaksis loyihalar:
Muhim so‘zlar. Dastur ko‘rinishi va dastur o‘qilishida tildagi muhim ya’ni kalit so‘zlar kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa eng muhumi qurulma nazoratida shakl berish usuli turadi. Ba’zi tillar guruhlarini tuzish uchun maxsus so‘z yoki belgilar juftlaridan foydalangan. C va uning avlodlari murakkab holatlarni belgilash uchun qo‘shtirnoqdan foydalanilgan. Har bir til qiynaladi, chunki sinf holatlari 1 xil yo‘l bilan tugatiladi va bu esa qaysi guruh qachon tugatilganini aniqlashga qiyinchilik tug‘diradi. Fortran95 va Ada tillarida bu nisbatan osonroq chunki har bir guruh yopilishida alohida sintaksis belgidan foydalaniladi.
Boshqa bir muhim narsa bu dasturda o‘zgaruvchi sifatida til maxsus kalit so‘zlaridan foydalanish imkoniyati mavjudmi yoki yo‘q. Bunda dastur natijasi adashtiruvchi bo‘lishi mumkin.
Forma va ma’no. Dasturni loyihalashtirish (dizaynlash) maqsadi ularning ko‘rinishida o‘qish osonligiga yordam berishdan ifodat. Bunda sitaksis ma’nosi dasturga to‘g‘ridan to‘g‘ri amal qilishi kerak. Ba’zi hollarda bu qoidalar o‘xshash yoki bir xil til qurulmalari tomonidan buziladi. Bunda ko‘rinish bir xil bo‘lishi mumkin lekin ma’no jihatdan farq qiladi.
Asosiy shikoyatlardan biri bu UNIXning qobiq buyruqlari ko‘rinishlari o‘zlarining dastur funksiyalariga mos kelmaydi.
Yozilish osonligi
Osonlik bilan yozish bu tanlangan dastur loyihasi uchun qaysi til munosib ekanligini tanlashdir. Ko‘plab til xususiyatlari o‘qilishga va yozilishga ham ta’sir ko‘rsatadi. Bu dasturchiga yozilgan dastur qismini qayta o‘qish imkonini beradi. Dasturda o‘qilishi bilan birga dasturga oid muammoni yozishda til imkoniyatini o‘ylash kerak. Ma’lum dastur uchun 2 til yozilish usullarini solishtirish oqilona ish emas.
Quyida biz yozilish osonligiga nimalar ta’sir ko‘rsatadi bilib olamiz.
Ortogonallik va oddiylik
Agar tilda juda ham ko‘p qurulmalar bo‘lsa, dasturchilar u til bilan yaqin bo‘lmaydilar. Bu vaziyat ba’zi xususiyatlarni noto‘g‘ri ishlatish va ba’zilarini qo‘llamaslik ko‘proq nafis bo‘lishi yoki ko‘proq natijali bo‘lishi mumkin. Ba’zan esa tasodifan bilmagan xususiyatlarimizdan foydalanish ajoyib natija olib kelishi mumkin. Dasturchi muayyan murakkab muammo uchun o‘zining loyiha rejasini sodda qurulmalarni o‘rgangandan keyin javob topishi mumkin. Boshqacha qilib aytganda juda ko‘p ortogonallik dasturning yozilishiga zarar keltirishi mumkin.
Mavhumlikni anglash
Qisqacha qilib aytganda mavhumlik bu aniqlash qobiliyati va undan foydalanish dasturdagi murakkab strukturalar va detallar e’tiborsiz qoldiriladi. Mavhumlik dasturlash tili loyihasida zamonaviy qoida kaliti hisoblanadi.

1914 marta o`qildi.

Parol:
Eslab qolish.


Ro`yhatdan o`tish

testing

+998915878681

Siz o`z maxsulotingizni 3D reklama ko`rinishda bo`lishini xohlaysizmi? Unda xamkorlik qilamiz.

3D Reklama


Рейтинг@Mail.ru
Рейтинг@Mail.ru

Besucherzahler
счетчик посещений